Ngày 31 tháng 10 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt? Khi màn đêm cuối tháng Mười buông xuống, nhiều người chỉ nghĩ đến Halloween, những chiếc mặt nạ, quả bí ngô và các câu chuyện ma. Nhưng nếu lần theo những trang sử cũ, tôi và bạn sẽ nhận ra ngày 31 tháng 10 từng chứng kiến những khoảnh khắc làm rung chuyển tôn giáo, chính trị, khoa học, nghệ thuật và cả số phận của những con người huyền thoại. Có sự kiện bắt đầu bằng một văn bản được đóng lên cánh cửa nhà thờ; có sự kiện kết thúc bằng hơi thở cuối cùng của một ảo thuật gia lừng danh; cũng có ngày mà một nhà lãnh đạo ngã xuống, khiến cả một quốc gia chìm trong bão tố. Hãy cùng tôi bước vào hành trình ấy, nơi lịch sử đôi khi kỳ bí hơn mọi câu chuyện được kể trong đêm Halloween.
- 1. Năm 1517: Martin Luther và 95 luận đề làm rung chuyển châu Âu
- 2. Năm 1864: Nevada trở thành tiểu bang trong bóng đen Nội chiến Mỹ
- 3. Năm 1926: Harry Houdini qua đời và bí ẩn chưa bao giờ khép lại
- 4. Năm 1941: Núi Rushmore hoàn thành giữa thời đại chiến tranh
- 5. Năm 1984: Vụ ám sát Indira Gandhi làm Ấn Độ chấn động
- 6. Năm 1992: Vatican nhìn lại vụ Galileo sau hơn ba thế kỷ
- Kết luận
1. Năm 1517: Martin Luther và 95 luận đề làm rung chuyển châu Âu
Nếu phải chọn một biến cố có sức ảnh hưởng sâu rộng nhất trong lịch sử phương Tây diễn ra vào ngày 31 tháng 10, tôi tin rằng cái tên Martin Luther gần như không thể bị bỏ qua. Ngày 31 tháng 10 năm 1517, vị tu sĩ người Đức này đã gửi bản 95 luận đề của mình tới Tổng giám mục Mainz, nhằm phản đối nhiều thực hành mà ông cho là sai lệch trong Giáo hội Công giáo thời bấy giờ; đặc biệt là việc bán “ân xá”, một loại giấy tờ được nhiều người tin có thể giúp giảm hình phạt dành cho tội lỗi.
Trong trí tưởng tượng phổ biến của nhiều thế hệ, Martin Luther xuất hiện trước cánh cửa Nhà thờ Các Thánh ở Wittenberg, tay cầm chiếc búa và đóng mạnh bản luận đề lên cửa gỗ. Hình ảnh ấy mạnh mẽ đến mức dường như ai cũng từng nghe qua; nó giống một cảnh mở đầu đầy kịch tính cho cuộc nổi dậy tinh thần của cả châu Âu. Tuy nhiên, các nhà sử học hiện đại vẫn tranh luận liệu Luther có thực sự tự tay đóng văn bản lên cửa nhà thờ hay không. Điều chắc chắn hơn là ông đã gửi văn bản đi để mời gọi một cuộc tranh luận học thuật.
Nhưng đôi khi lịch sử không cần một cây búa để tạo nên tiếng vang. Chỉ cần một ý tưởng được truyền đi đúng lúc, đúng nơi, nó có thể vang xa hơn mọi tiếng chuông nhà thờ. Nhờ kỹ thuật in ấn đang phát triển nhanh chóng, 95 luận đề của Luther được sao chép, dịch ra nhiều thứ tiếng và lan khắp các vùng đất Đức. Những câu hỏi ban đầu về ân xá dần mở rộng thành những tranh luận lớn hơn: Ai có quyền giải thích Kinh Thánh; giáo hoàng có quyền lực đến đâu; con người được cứu rỗi bằng nghi lễ, công đức hay bằng đức tin?
Đằng sau những câu hỏi tưởng như chỉ thuộc về thần học là một cơn địa chấn xã hội. Vào đầu thế kỷ XVI, Giáo hội Công giáo không chỉ là một thiết chế tôn giáo mà còn nắm giữ ảnh hưởng khổng lồ về chính trị, tài sản, giáo dục và đời sống tinh thần. Khi Luther công khai chỉ trích một số thực hành của Giáo hội, ông không đơn thuần đặt câu hỏi về một loại giấy ân xá; ông đã chạm vào nền móng của trật tự châu Âu trung cổ.
Tôi thường hình dung Wittenberg của năm 1517 như một thị trấn nhỏ chìm trong sương lạnh cuối thu. Có thể vào ngày ấy, người dân vẫn đi chợ, những người thợ vẫn làm việc, học giả vẫn cúi đầu trước những bản thảo dày cộp; họ không thể biết rằng một văn bản bằng tiếng Latin đang bắt đầu cuộc hành trình có thể chia cắt cả lục địa. Những cuộc tranh luận sau đó đã dẫn đến sự hình thành của phong trào Cải cách Tin Lành; nhiều giáo hội mới ra đời; các cuộc chiến tranh tôn giáo bùng nổ; bản đồ chính trị châu Âu bị vẽ lại trong máu, đức tin và quyền lực.
Điều khiến sự kiện ngày 31 tháng 10 năm 1517 đặc biệt không nằm ở một nghi thức hoành tráng, mà nằm ở sức mạnh của lời nói. Luther không đem quân đội đến Wittenberg; ông không chiếm pháo đài hay tuyên bố lật đổ vua chúa. Ông bắt đầu bằng văn bản, bằng lý lẽ và bằng sự phản biện. Thế nhưng chính những điều ấy lại khiến thế giới cũ rạn nứt. Đó là lời nhắc nhở rằng ngày 31 tháng 10 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt không chỉ là câu hỏi về những biến cố bi tráng; đó còn là câu chuyện về một tư tưởng nhỏ bé có thể thay đổi vận mệnh của hàng triệu người.
Ngày nay, 31 tháng 10 còn được nhiều cộng đồng Tin Lành kỷ niệm như Ngày Cải chánh. Dù bạn nhìn Martin Luther như một nhà cải cách can đảm, một nhân vật gây tranh cãi hay một biểu tượng của thời đại chuyển mình, không thể phủ nhận rằng hành động của ông đã mở ra một cánh cửa lịch sử. Và thật trùng hợp đầy màu sắc: trong khi Halloween gợi nhắc về ranh giới mỏng manh giữa thế giới sống và thế giới chết, ngày 31 tháng 10 năm 1517 lại đánh dấu khoảnh khắc ranh giới giữa châu Âu trung cổ và cận đại bắt đầu mờ đi.
2. Năm 1864: Nevada trở thành tiểu bang trong bóng đen Nội chiến Mỹ
Ngày 31 tháng 10 năm 1864, Nevada chính thức trở thành tiểu bang thứ 36 của Hoa Kỳ. Nghe qua, đây có thể chỉ là một dấu mốc hành chính trong quá trình mở rộng lãnh thổ của nước Mỹ; nhưng nếu nhìn sâu hơn, bạn sẽ thấy Nevada bước vào Liên bang trong một thời khắc cực kỳ căng thẳng. Khi đó, Nội chiến Mỹ vẫn chưa kết thúc; miền Bắc và miền Nam đang bị chia rẽ bởi một cuộc xung đột khốc liệt xoay quanh chế độ nô lệ, quyền lực liên bang và tương lai của cả quốc gia.
Nevada được gọi bằng cái tên “Silver State”, tức “Tiểu bang Bạc”, bởi vùng đất này sở hữu những mỏ bạc khổng lồ, nổi bật là khu Comstock Lode được phát hiện vào cuối thập niên 1850. Cơn sốt bạc đã kéo người đào mỏ, nhà đầu tư, thương nhân, người phiêu lưu và cả những kẻ săn vận may đổ về vùng sa mạc khô cằn phía tây. Những thị trấn mọc lên nhanh chóng; quán rượu, sòng bạc, khách sạn, văn phòng môi giới và các con đường bụi bặm xuất hiện giữa những dãy núi trơ trọi. Nhưng sau vẻ náo nhiệt ấy là một vùng đất đầy khắc nghiệt, nơi thời tiết có thể thay đổi bất ngờ và vận may đôi khi tan biến chỉ sau một nhát cuốc sai lầm.
Việc Nevada gia nhập Liên bang không phải ngẫu nhiên. Tổng thống Abraham Lincoln và chính phủ Liên bang rất cần sự ủng hộ chính trị trong giai đoạn quyết định của cuộc chiến. Nevada tuy dân số khi ấy chưa đông nhưng lại có ý nghĩa lớn về kinh tế, tài nguyên và số phiếu trong Quốc hội. Bạc từ Nevada có thể hỗ trợ nền tài chính chiến tranh; các đại biểu của tiểu bang mới cũng có thể góp phần ủng hộ những chính sách của Lincoln, đặc biệt trong tiến trình xóa bỏ chế độ nô lệ.
Câu chuyện thú vị nhất nằm ở bản hiến pháp của Nevada. Do thời gian gấp gáp trước cuộc bầu cử tổng thống năm 1864, bản hiến pháp tiểu bang đã phải được chuyển bằng điện tín đến Washington. Tài liệu quá dài, chi phí truyền điện báo vô cùng đắt đỏ và quá trình truyền tải cũng đầy rủi ro. Người ta kể rằng đây là một trong những điện tín dài nhất và tốn kém nhất thời đại đó. Hãy thử hình dung cảnh những nhân viên điện báo kiên nhẫn gửi từng ký tự qua những đường dây mong manh, trong khi ở phía bên kia đất nước, số phận của một tiểu bang mới đang được chờ đợi.
Ngày 31 tháng 10 năm 1864, Nevada chính thức được kết nạp chỉ vài ngày trước cuộc bầu cử diễn ra vào ngày 8 tháng 11. Abraham Lincoln sau đó tái đắc cử và Liên bang giành chiến thắng trong Nội chiến vào năm 1865. Tất nhiên, sẽ là cường điệu nếu nói Nevada một mình quyết định kết quả của cả cuộc chiến; nhưng sự ra đời của tiểu bang này cho thấy chính quyền Lincoln hiểu rõ rằng từng vùng đất, từng lá phiếu, từng nguồn tài nguyên đều có thể trở thành mắt xích quan trọng trong thời khắc nước Mỹ bị xé làm đôi.
Có một cảm giác gần như điện ảnh khi nghĩ về Nevada trong ngày cuối tháng Mười ấy. Bên ngoài là sa mạc lạnh dần khi đêm xuống; xa xa là các hầm mỏ tối om, nơi những người lao động đi sâu vào lòng đất để tìm những mạch bạc lấp lánh. Còn trên mặt đất, những quyết định chính trị đang gắn vùng đất ấy vào một quốc gia khổng lồ, đang chiến đấu để xác định chính mình sẽ trở thành ai.
Sự kiện này cũng giúp chúng ta hiểu rằng lịch sử không chỉ diễn ra trong những kinh đô tráng lệ hay trên các chiến trường nổi tiếng. Có khi, nó diễn ra tại một vùng đất hoang vu, trong tiếng lách cách của máy điện báo, dưới ánh đèn dầu leo lét của văn phòng hành chính. Nevada gia nhập Hoa Kỳ ngày 31 tháng 10 không chỉ là thêm một ngôi sao trên lá cờ; đó là lời khẳng định rằng giữa chiến tranh và chia rẽ, Liên bang vẫn tiếp tục mở rộng, tiếp tục tồn tại và tiếp tục tin vào một tương lai thống nhất.
3. Năm 1926: Harry Houdini qua đời và bí ẩn chưa bao giờ khép lại
Khi nhắc đến những sự kiện kỳ bí diễn ra ngày 31 tháng 10, cái chết của Harry Houdini chắc chắn là câu chuyện khiến nhiều người rùng mình nhất. Ngày 31 tháng 10 năm 1926, nhà ảo thuật lừng danh này qua đời tại Detroit, Hoa Kỳ, ở tuổi 52. Ông chết đúng vào Halloween, ngày mà cả thế giới thường liên tưởng đến ma quỷ, linh hồn, những điều không thể giải thích. Và điều kỳ lạ hơn cả là Houdini vốn dành những năm tháng cuối đời để chống lại những kẻ tự xưng có khả năng giao tiếp với người chết.
Tên thật của Houdini là Erik Weisz, sinh tại Budapest, sau đó cùng gia đình di cư đến Hoa Kỳ. Ông trở thành một trong những nghệ sĩ biểu diễn nổi tiếng nhất đầu thế kỷ XX nhờ những màn thoát hiểm nghẹt thở. Houdini có thể thoát khỏi còng tay, xiềng xích, phòng giam, hòm khóa kín và thậm chí những chiếc hộp bị ném xuống nước. Khán giả nhìn ông bị trói chặt, nhốt trong không gian dường như không có lối thoát, rồi vài phút sau lại thấy ông xuất hiện trong tiếng reo hò. Càng nguy hiểm, ông càng khiến công chúng say mê.
Nhưng Houdini không chỉ là một nghệ sĩ biết đánh lừa thị giác. Ông là người nghiên cứu kỹ thuật khóa, xiềng xích, cơ chế sân khấu, khả năng điều khiển cơ thể và tâm lý đám đông. Những màn biểu diễn của ông được chuẩn bị với độ chính xác đáng kinh ngạc. Có lẽ chính vì hiểu rõ các thủ thuật đánh lừa người khác nên ông đặc biệt ghét những kẻ lợi dụng nỗi đau mất mát để trục lợi. Trong những năm 1920, phong trào duy linh phát triển mạnh; nhiều nhà ngoại cảm tuyên bố họ có thể liên lạc với linh hồn người đã khuất. Houdini đã dành rất nhiều thời gian để vạch trần những màn dàn dựng ấy.
Bi kịch đến với ông sau một sự việc tưởng chừng nhỏ. Vào tháng 10 năm 1926, khi đang ở Montreal, Houdini bị một sinh viên tên J. Gordon Whitehead bất ngờ đấm nhiều cú vào bụng. Có lời kể cho rằng chàng sinh viên muốn kiểm chứng tin đồn rằng Houdini có thể chịu được những cú đấm mạnh vào vùng bụng; nhưng Houdini chưa kịp chuẩn bị khi bị tấn công. Sau đó, ông vẫn tiếp tục biểu diễn dù đau đớn dữ dội. Tình trạng viêm ruột thừa trở nên nghiêm trọng, dẫn đến viêm phúc mạc. Dù được phẫu thuật và điều trị, Houdini không qua khỏi.
Nguyên nhân chính xác về mối liên hệ giữa cú đấm và cái chết của Houdini từng gây nhiều tranh cãi. Các chuyên gia cho rằng cú đánh có thể làm tình trạng viêm ruột thừa vốn đã tồn tại trở nên tồi tệ hơn hoặc khiến ông chậm nhận ra mức độ nguy hiểm của căn bệnh. Điều đáng buồn là Houdini đã quá quen với việc đối mặt đau đớn. Suốt sự nghiệp, ông luôn vượt qua nghịch cảnh bằng ý chí phi thường; nhưng lần này, cơ thể con người cuối cùng vẫn có giới hạn.
Câu chuyện không kết thúc ở bệnh viện Grace, Detroit. Trước khi qua đời, Houdini được cho là đã lập một mật mã bí mật với vợ ông, Bess Houdini. Nếu sau khi chết ông có thể liên lạc từ thế giới bên kia, người truyền đạt phải nói đúng câu mật mã ấy. Trong mười năm sau khi Houdini qua đời, Bess tổ chức các buổi cầu hồn vào đúng đêm Halloween để chờ tín hiệu. Nhưng không có thông điệp nào được bà công nhận là thật. Cuối cùng, bà tắt ngọn nến từng được thắp để chờ chồng trở về, nói rằng đã đến lúc phải dừng lại.
Có gì đó vừa buồn vừa đẹp trong hình ảnh ấy. Một người đàn ông dành cả đời để thoát khỏi xiềng xích; một người phụ nữ dành mười năm để chờ ông thoát khỏi ranh giới cuối cùng của cái chết. Nhưng lần này, không có cánh cửa bí mật, không có chiếc khóa nào được mở, không có cú xuất hiện ngoạn mục nào sau bức màn. Houdini ra đi, để lại sau lưng một thế giới vẫn đầy những câu hỏi.
Vì thế, khi ai đó hỏi ngày 31 tháng 10 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt, tôi luôn muốn kể về Houdini. Không chỉ vì ông chết vào Halloween, mà vì cuộc đời ông giống như một ẩn dụ về con người trước điều bí ẩn. Chúng ta muốn tin rằng mọi cánh cửa đều có chìa khóa; mọi cái chết đều có một lối trở về; mọi bí mật đều có thể được giải mã. Houdini, người từng thoát khỏi biết bao chiếc cũi sắt, cuối cùng lại khiến nhân loại nhớ rằng có những bí ẩn không thể bị khuất phục bằng kỹ năng hay lòng can đảm.
4. Năm 1941: Núi Rushmore hoàn thành giữa thời đại chiến tranh
Ngày 31 tháng 10 năm 1941, công trình điêu khắc Núi Rushmore ở bang South Dakota, Hoa Kỳ, được tuyên bố hoàn thành. Trên vách đá granite khổng lồ của dãy Black Hills, bốn gương mặt tổng thống Mỹ nhìn ra khoảng trời mênh mông: George Washington, Thomas Jefferson, Theodore Roosevelt và Abraham Lincoln. Mỗi khuôn mặt cao khoảng 18 mét; mỗi ánh mắt như được tạc để vượt qua thời gian, quan sát những biến động không ngừng của nước Mỹ.
Thoạt nhìn, Núi Rushmore có vẻ là một biểu tượng yêu nước hùng vĩ; nhưng càng tìm hiểu, tôi càng thấy công trình này mang trong mình nhiều lớp lịch sử phức tạp. Ý tưởng ban đầu được đề xuất bởi nhà sử học Doane Robinson, người muốn tạo ra một điểm thu hút du lịch lớn cho South Dakota. Nhà điêu khắc Gutzon Borglum sau đó đảm nhận dự án và biến nó thành một công trình quốc gia mang tầm vóc khổng lồ. Ông chọn khắc chân dung các tổng thống thay vì những nhân vật miền Tây, bởi ông muốn kể câu chuyện về sự hình thành và mở rộng của Hoa Kỳ.
Việc xây dựng bắt đầu từ năm 1927. Hàng trăm công nhân đã làm việc trên vách núi cao, sử dụng thuốc nổ, khoan và các kỹ thuật điêu khắc đặc biệt để loại bỏ một khối lượng đá khổng lồ. Phần lớn vật liệu được loại bỏ bằng thuốc nổ; sau đó, các thợ khoan và nghệ nhân tiếp tục xử lý bề mặt để tạo nên những đường nét của mắt, mũi, môi và mái tóc. Công việc nguy hiểm đến mức chỉ cần một sơ suất nhỏ, người lao động có thể rơi từ độ cao chết người hoặc bị đá văng trúng.
Điều gây kinh ngạc là dù điều kiện lao động vô cùng hiểm nguy, không có công nhân nào được ghi nhận tử vong trực tiếp trong quá trình xây dựng. Đây là một chi tiết khiến nhiều người ngạc nhiên, nhất là khi nhìn vào quy mô của dự án. Tuy nhiên, “không có cái chết trực tiếp” không có nghĩa là công việc dễ dàng hay an toàn. Những con người treo mình trên dây cáp, ngày ngày đối mặt với đá, gió, bụi và thuốc nổ, chính là những nhân vật thầm lặng phía sau bốn khuôn mặt nổi tiếng nhất ngọn núi.
Việc công trình hoàn tất ngày 31 tháng 10 năm 1941 cũng mang một sắc thái đặc biệt. Chỉ hơn một tháng sau đó, ngày 7 tháng 12 năm 1941, Nhật Bản tấn công Trân Châu Cảng; Hoa Kỳ chính thức bước vào Thế chiến thứ hai. Có nghĩa là khi những nét chạm cuối cùng trên Núi Rushmore vừa hoàn thành, một kỷ nguyên chiến tranh toàn cầu đang ở rất gần. Bốn gương mặt trên đá như trở thành biểu tượng của sự bền bỉ quốc gia trước một tương lai chưa biết sẽ khốc liệt đến mức nào.
Mỗi vị tổng thống được chọn đều mang ý nghĩa riêng. George Washington đại diện cho sự khai sinh của quốc gia; Thomas Jefferson gắn với Tuyên ngôn Độc lập và sự mở rộng lãnh thổ; Theodore Roosevelt biểu trưng cho phát triển công nghiệp, cải cách và vai trò ngày càng lớn của Mỹ trên trường quốc tế; Abraham Lincoln đại diện cho việc bảo vệ Liên bang và cuộc đấu tranh chấm dứt chế độ nô lệ. Đặt bốn gương mặt cạnh nhau, Borglum muốn kể một câu chuyện về một đất nước từ khai sinh đến trưởng thành.
Tuy nhiên, Núi Rushmore cũng không phải biểu tượng không gây tranh cãi. Vùng Black Hills là địa điểm linh thiêng đối với người Lakota Sioux và nhiều cộng đồng bản địa khác. Theo Hiệp ước Fort Laramie năm 1868, vùng đất này từng được công nhận thuộc về người Lakota; nhưng sau khi vàng được phát hiện, chính quyền Mỹ đã tước quyền kiểm soát khu vực. Vì vậy, với nhiều người bản địa, Núi Rushmore không chỉ là tác phẩm điêu khắc; nó còn là dấu vết của lịch sử chiếm hữu đất đai và mất mát văn hóa.
Chính sự đối lập ấy khiến sự kiện ngày 31 tháng 10 năm 1941 trở nên sâu sắc hơn. Một công trình có thể vừa là biểu tượng của niềm tự hào quốc gia, vừa là lời nhắc về những vết thương lịch sử. Khi đứng trước Núi Rushmore, bạn không chỉ nhìn thấy đá; bạn nhìn thấy cách một đất nước kể câu chuyện về chính mình và cả những tiếng nói từng bị bỏ quên bên ngoài câu chuyện ấy.
Tôi nghĩ đó là điều hấp dẫn nhất của lịch sử. Không có tượng đài nào chỉ mang một ý nghĩa duy nhất; không có gương mặt nào trên đá hoàn toàn im lặng. Nếu lắng nghe kỹ, bạn có thể nghe được tiếng thuốc nổ của những năm 1920; tiếng bước chân của công nhân trên giàn giáo; tiếng gọi thiêng liêng của vùng đất Black Hills; và cả tiếng gầm xa xăm của chiến tranh sắp kéo đến trong mùa đông năm 1941.
5. Năm 1984: Vụ ám sát Indira Gandhi làm Ấn Độ chấn động
Sáng ngày 31 tháng 10 năm 1984, Indira Gandhi, Thủ tướng Ấn Độ, bị ám sát tại New Delhi. Bà là một trong những nữ lãnh đạo có ảnh hưởng lớn nhất thế kỷ XX; đồng thời cũng là nhân vật đầy tranh cãi trong chính trường Ấn Độ. Cái chết của bà không chỉ chấm dứt cuộc đời của một chính khách quyền lực; nó còn mở ra những ngày đen tối với bạo lực cộng đồng, đau thương và những vết nứt sâu sắc trong xã hội Ấn Độ.
Indira Gandhi là con gái của Jawaharlal Nehru, thủ tướng đầu tiên của Ấn Độ độc lập. Sinh ra trong một gia đình gắn chặt với phong trào giải phóng dân tộc, bà lớn lên giữa những cuộc gặp chính trị, những lần bị thực dân Anh giám sát và bầu không khí đấu tranh không ngừng nghỉ. Nhưng sẽ là sai lầm nếu chỉ xem bà như cái bóng của người cha nổi tiếng. Indira Gandhi đã xây dựng một bản lĩnh chính trị riêng, trở thành Thủ tướng Ấn Độ từ năm 1966 và dẫn dắt đất nước qua nhiều giai đoạn đầy sóng gió.
Dưới thời bà, Ấn Độ trải qua những biến động lớn về kinh tế, chiến tranh, nông nghiệp và đối ngoại. Bà đóng vai trò quan trọng trong cuộc chiến năm 1971 dẫn đến sự ra đời của Bangladesh; bà thúc đẩy nhiều chương trình phát triển; đồng thời tập trung quyền lực mạnh mẽ vào chính phủ trung ương. Tuy vậy, giai đoạn Tình trạng Khẩn cấp từ năm 1975 đến năm 1977, khi nhiều quyền tự do dân sự bị hạn chế và đối lập chính trị bị đàn áp, đã khiến hình ảnh của bà trở nên gây tranh cãi sâu sắc.
Nguyên nhân trực tiếp dẫn tới vụ ám sát liên quan đến chiến dịch quân sự mang tên Chiến dịch Blue Star vào tháng 6 năm 1984. Khi đó, chính phủ Ấn Độ điều quân vào Đền Vàng ở Amritsar, nơi linh thiêng nhất của đạo Sikh, nhằm truy quét các phần tử vũ trang cố thủ bên trong. Chiến dịch gây thương vong lớn và làm tổn thương nặng nề tình cảm tôn giáo của nhiều người Sikh trên khắp thế giới. Đền Vàng bị hư hại; sự phẫn nộ lan rộng; bầu không khí căng thẳng bao trùm đất nước.
Vào sáng 31 tháng 10, Indira Gandhi rời nơi ở để chuẩn bị cho một cuộc phỏng vấn truyền hình. Trên đường đi qua khu vườn trong khuôn viên dinh thự, bà bị hai vệ sĩ Sikh là Beant Singh và Satwant Singh bắn. Vụ việc diễn ra chỉ trong khoảnh khắc nhưng chấn động lan đi nhanh như một cơn bão. Indira Gandhi được đưa tới bệnh viện; các bác sĩ nỗ lực cấp cứu nhưng bà không qua khỏi.
Không khí ở Ấn Độ khi ấy hẳn phải nặng nề đến nghẹt thở. Tin tức lan truyền qua radio, truyền hình và lời kể hoảng loạn giữa các con phố. Một thủ tướng bị giết bởi chính những người được giao nhiệm vụ bảo vệ bà; một đất nước rộng lớn với hàng trăm triệu dân bỗng đối diện nguy cơ mất kiểm soát. Nhưng bi kịch không dừng lại ở đó. Sau cái chết của Indira Gandhi, các cuộc bạo loạn chống người Sikh bùng nổ tại nhiều nơi, đặc biệt là New Delhi. Rất nhiều người Sikh bị sát hại, nhà cửa và cơ sở kinh doanh bị đốt phá; một chương đau đớn trong lịch sử hiện đại Ấn Độ bắt đầu.
Đây là phần khiến tôi luôn phải dừng lại lâu hơn khi kể về ngày này. Một vụ ám sát vốn đã là thảm kịch; nhưng khi nỗi đau bị biến thành sự trả thù nhắm vào những người vô tội, thảm kịch ấy trở thành vết thương tập thể. Lịch sử của ngày 31 tháng 10 năm 1984 nhắc chúng ta rằng bạo lực chính trị không bao giờ chỉ dừng lại ở một khoảnh khắc. Nó có thể tạo ra những vòng xoáy sợ hãi, nghi kỵ và hận thù kéo dài qua nhiều thế hệ.
Con trai của bà, Rajiv Gandhi, nhanh chóng lên nắm quyền Thủ tướng. Nhưng đất nước mà ông tiếp quản đã không còn như trước. Cái chết của Indira Gandhi để lại khoảng trống quyền lực, nỗi đau gia đình, sự hỗn loạn xã hội và những câu hỏi lớn về cách một nền dân chủ đa sắc tộc, đa tôn giáo có thể hàn gắn sau khủng hoảng.
Đối với tôi, câu chuyện này là một trong những lời giải đáp nặng trĩu nhất cho câu hỏi ngày 31 tháng 10 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt. Nó không mang vẻ bí ẩn của Houdini hay sự hùng vĩ của Núi Rushmore; nhưng nó cho thấy mặt tối rất thật của quyền lực, đức tin và xung đột. Lịch sử đôi khi không cần bóng ma để khiến ta sợ hãi; chỉ cần con người quên mất lòng nhân ái, đêm tối đã có thể bắt đầu ngay giữa ban ngày.
6. Năm 1992: Vatican nhìn lại vụ Galileo sau hơn ba thế kỷ
Ngày 31 tháng 10 năm 1992, Giáo hoàng John Paul II có bài phát biểu trước Viện Hàn lâm Khoa học Giáo hoàng, trong đó thừa nhận những sai lầm trong cách Giáo hội Công giáo xử lý vụ Galileo Galilei nhiều thế kỷ trước. Đây không phải là một lời “minh oan” đơn giản theo nghĩa pháp lý hiện đại, cũng không phải khoảnh khắc mọi tranh cãi lập tức khép lại; nhưng nó mang ý nghĩa biểu tượng rất lớn. Sau hơn 350 năm, một trong những cuộc đối đầu nổi tiếng nhất giữa khoa học và quyền lực tôn giáo được nhìn nhận lại bằng tinh thần khiêm nhường hơn.
Galileo Galilei là nhà thiên văn học, nhà vật lý và nhà tư tưởng người Ý, sống vào cuối thế kỷ XVI và đầu thế kỷ XVII. Ông đã cải tiến kính thiên văn, quan sát các vệ tinh của Sao Mộc, nhận ra bề mặt gồ ghề của Mặt Trăng, phát hiện các pha của Sao Kim và đưa ra nhiều bằng chứng ủng hộ mô hình nhật tâm của Nicolaus Copernicus; tức là Mặt Trời nằm ở trung tâm hệ hành tinh, còn Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời.
Ngày nay, điều đó có vẻ hiển nhiên với chúng ta. Nhưng hãy thử đặt mình vào thế kỷ XVII. Khi ấy, vũ trụ quan phổ biến vẫn chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ mô hình địa tâm, trong đó Trái Đất được xem là đứng yên ở trung tâm. Vấn đề không chỉ là một phép tính thiên văn; nó liên quan đến cách con người đọc các văn bản tôn giáo, nhìn vị trí của mình trong vũ trụ và hiểu trật tự do Thượng đế tạo ra. Khi Galileo bảo vệ mô hình Copernicus, ông không chỉ thay đổi vị trí của Trái Đất; ông khiến cả nhân loại phải nhìn lại vị trí của mình.
Năm 1633, Galileo bị Tòa án Dị giáo La Mã xét xử vì bị cho là đã bảo vệ quan điểm nhật tâm trái với chỉ thị của Giáo hội. Ông bị buộc phải từ bỏ công khai quan điểm của mình và phải sống dưới hình thức quản thúc tại gia cho đến cuối đời. Câu chuyện thường được kể kèm câu nói nổi tiếng “Dù sao Trái Đất vẫn quay”; tuy nhiên, không có bằng chứng chắc chắn rằng Galileo đã thực sự nói câu ấy ngay sau phiên tòa. Dù vậy, câu nói vẫn sống mãi như một biểu tượng cho tinh thần khoa học không chịu khuất phục trước áp lực.
Thế nhưng, điều đáng lưu ý là lịch sử Galileo phức tạp hơn câu chuyện đơn giản về “khoa học chống lại tôn giáo”. Galileo là một người có đức tin; ông không phủ nhận tôn giáo mà tranh luận về cách diễn giải Kinh Thánh khi đối diện với những phát hiện khoa học. Về phía Giáo hội, bối cảnh chính trị và thần học của thời kỳ ấy cũng rất căng thẳng, nhất là khi châu Âu đang trải qua các cuộc tranh chấp tôn giáo gay gắt sau Cải cách Tin Lành. Điều đó không xóa đi sự bất công mà Galileo phải chịu; nhưng giúp chúng ta hiểu vì sao một cuộc tranh luận khoa học lại trở thành xung đột dữ dội đến vậy.
Đến thế kỷ XX, Vatican dần có những động thái xem xét lại vụ án. Năm 1979, Giáo hoàng John Paul II kêu gọi nghiên cứu kỹ hơn về trường hợp Galileo. Một ủy ban được thành lập để đánh giá bối cảnh và trách nhiệm lịch sử. Sau nhiều năm làm việc, ngày 31 tháng 10 năm 1992, Giáo hoàng John Paul II thừa nhận rằng các nhà thần học thời Galileo đã không phân biệt đầy đủ giữa cách giải thích Kinh Thánh và việc nghiên cứu thế giới tự nhiên. Ông cũng nói đến “sai lầm chủ quan trong phán đoán” của những người từng chống lại Galileo.
Khoảnh khắc ấy không thể thay đổi những gì Galileo đã trải qua trong thế kỷ XVII. Nó không thể trả lại những năm tháng cuối đời ông sống trong quản thúc; cũng không thể xóa đi hàng thế kỷ mà tên ông được nhắc đến như biểu tượng của sự đối đầu giữa lý trí và giáo điều. Nhưng nó cho thấy một điều đáng quý: các tổ chức lớn, dù lâu đời đến đâu, vẫn có thể nhìn lại quá khứ và thừa nhận sai lầm.
Tôi thích nghĩ rằng ngày 31 tháng 10 năm 1992 là một ngày của ánh sáng, theo nghĩa rất đặc biệt. Không phải ánh sáng của nến Halloween hay những ngọn đuốc lễ hội; mà là ánh sáng từ kính thiên văn của Galileo, thứ ánh sáng đã đi qua không gian để chạm đến mắt người quan sát. Những chấm sáng trên bầu trời mà ông nhìn thấy cách đây hàng trăm năm từng khiến ông bị nghi ngờ; nhưng cuối cùng, chính chúng đã giúp con người hiểu rõ hơn về vũ trụ.
Sự kiện này gửi đến bạn và tôi một thông điệp đầy sức mạnh: tri thức không phải kẻ thù của đức tin và sự khiêm nhường không phải kẻ thù của quyền lực. Khi con người dám sửa sai, lịch sử không bị đảo ngược; nhưng nó trở nên nhân văn hơn. Có lẽ đó cũng là cách tốt nhất để chúng ta đối diện với những điều chưa biết: không phải bằng nỗi sợ hãi, mà bằng sự tò mò, lòng can đảm và thái độ sẵn sàng lắng nghe sự thật.
Kết luận
Vậy ngày 31 tháng 10 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt? Đó là ngày Martin Luther khơi lên một cuộc cải cách làm thay đổi châu Âu; là ngày Nevada bước vào Liên bang giữa cơn bão Nội chiến Mỹ; là ngày Harry Houdini khép lại cuộc đời bí ẩn đúng đêm Halloween; là ngày Núi Rushmore hoàn thành trên vách đá khổng lồ; là ngày Ấn Độ chấn động vì vụ ám sát Indira Gandhi; và là ngày Vatican nhìn lại sai lầm trong vụ Galileo. Mỗi biến cố thuộc một thời đại khác nhau, mang màu sắc khác nhau nhưng đều cho thấy lịch sử chưa bao giờ là những con số khô khan. Nó là tiếng búa vô hình đập vào cánh cửa cũ; là ánh bạc lóe lên trong lòng đất; là một ngọn nến chờ linh hồn không trở lại; là gương mặt được tạc trên đá; là tiếng súng thay đổi vận mệnh quốc gia; là ánh sao dẫn con người đi qua bóng tối của định kiến. Và khi đêm 31 tháng 10 lại về, có lẽ bạn sẽ nhìn ngày này bằng một cảm giác khác: không chỉ là đêm của những câu chuyện ma, mà còn là đêm lịch sử thì thầm về những điều con người từng dám làm, từng sai lầm và từng cố gắng sửa chữa.
Để lại một phản hồi