Ngày 19 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt? Nếu lịch sử là một hành lang dài hun hút với hàng nghìn cánh cửa khép kín thì ngày 19 tháng 11 giống như một cánh cửa có vẻ bình lặng nhưng lại mở ra những căn phòng chứa đầy tiếng súng, những bài diễn văn làm rung chuyển thế giới, những bước chân đầu tiên trên Mặt Trăng và cả những lời cam kết hòa bình sau thời kỳ đối đầu căng thẳng. Hãy cùng tôi lần theo dấu vết của ngày đặc biệt này; bạn sẽ thấy có những khoảnh khắc chỉ kéo dài vài phút nhưng đủ để thay đổi số phận của cả một dân tộc, thậm chí của toàn nhân loại.
- 1. Ngày 19 tháng 11 năm 1493: Christopher Columbus nhìn thấy Puerto Rico
- 2. Ngày 19 tháng 11 năm 1863: Bài diễn văn Gettysburg chỉ hơn hai phút nhưng vang suốt nhiều thế kỷ
- 3. Ngày 19 tháng 11 năm 1942: Liên Xô mở Chiến dịch Uranus, xoay chuyển cục diện Stalingrad
- 4. Ngày 19 tháng 11 năm 1969: Apollo 12 hạ cánh xuống Mặt Trăng trong im lặng vũ trụ
- 5. Ngày 19 tháng 11 năm 1985: Reagan và Gorbachev gặp nhau tại Geneva
- 6. Ngày 19 tháng 11 năm 1990: Hiến chương Paris mở ra hy vọng về một châu Âu mới
- Kết luận
1. Ngày 19 tháng 11 năm 1493: Christopher Columbus nhìn thấy Puerto Rico
Vào ngày 19 tháng 11 năm 1493, trong chuyến hải hành thứ hai vượt Đại Tây Dương, nhà thám hiểm Christopher Columbus đã đặt chân đến một hòn đảo xanh tươi thuộc vùng Caribe. Ông gọi nơi này là San Juan Bautista để tôn vinh Thánh John the Baptist. Về sau, hòn đảo ấy được cả thế giới biết đến với cái tên Puerto Rico. Nếu bạn từng nhìn Puerto Rico trên bản đồ hiện đại, có lẽ sẽ thấy nó chỉ là một chấm nhỏ giữa đại dương mênh mông; nhưng vào cuối thế kỷ XV, chấm nhỏ ấy là một phần của cuộc chuyển động địa chính trị khổng lồ làm thay đổi hoàn toàn thế giới.
Chuyến đi này không đơn thuần là cuộc phiêu lưu của những con tàu gỗ đi tìm vàng bạc hay gia vị. Nó là một chương mở đầu cho thời đại thực dân châu Âu tại châu Mỹ; một thời đại mang theo sự giao thoa văn hóa, thương mại xuyên đại dương nhưng đồng thời cũng kéo theo chiến tranh, dịch bệnh, cưỡng bức lao động và sự suy tàn đau đớn của nhiều cộng đồng bản địa. Khi Columbus nhìn thấy bờ biển Puerto Rico vào ngày 19 tháng 11, có lẽ ông không thể biết rằng mảnh đất ấy sẽ trở thành nơi va chạm của nhiều nền văn minh trong hàng thế kỷ sau đó.
Trước khi người châu Âu xuất hiện, Puerto Rico là quê hương của người Taíno, một cộng đồng bản địa thuộc nhóm Arawak. Họ đã sống bằng nông nghiệp, đánh bắt cá, trao đổi hàng hóa và xây dựng đời sống tinh thần phong phú từ rất lâu trước khi những cánh buồm Tây Ban Nha hiện ra nơi đường chân trời. Đối với người Taíno, hòn đảo không phải là vùng đất “mới được phát hiện”; đó là thế giới đã có tên gọi, có ký ức, có tổ tiên, có những dòng sông và những khu rừng gắn với đời sống của họ.
Chính vì vậy, khi nhắc đến ngày 19 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt, tôi nghĩ đây là một sự kiện cần được nhìn bằng nhiều lớp ánh sáng. Ở một phía, đó là biểu tượng cho tinh thần khám phá biển cả, cho lòng can đảm vượt qua đại dương đầy bão tố bằng những phương tiện thô sơ. Ở phía khác, đó cũng là lời nhắc nhở về mặt tối của công cuộc chinh phục; nơi những bản đồ mới được vẽ nên bằng mực nhưng cũng được trả giá bằng nước mắt và máu của biết bao con người.
Puerto Rico sau này trở thành một mắt xích quan trọng trong hệ thống thuộc địa của Tây Ban Nha. Vị trí chiến lược của hòn đảo biến nó thành cánh cổng bảo vệ tuyến đường biển tới vùng Caribe và châu Mỹ. Thành cổ San Felipe del Morro ở thủ phủ San Juan, với những bức tường đá dày và pháo đài hướng ra biển, như vẫn còn canh giữ ký ức về những đoàn tàu, những trận hải chiến và cuộc cạnh tranh khốc liệt giữa các đế quốc.
Điều khiến sự kiện ngày 19 tháng 11 năm 1493 mang màu sắc kỳ bí là cảm giác về một khoảnh khắc định mệnh: một con tàu xuất hiện nơi chân trời; một vùng đất nhìn thấy người lạ; một cuộc gặp gỡ tưởng như ngắn ngủi nhưng sau đó lan rộng thành cơn sóng lịch sử không thể đảo ngược. Lịch sử đôi khi bắt đầu không phải từ tiếng đại bác, mà từ hình bóng mờ xa của một cánh buồm.
Ngày nay, Puerto Rico là vùng lãnh thổ chưa hợp nhất của Hoa Kỳ, sở hữu bản sắc văn hóa đặc biệt kết hợp giữa di sản Taíno, Tây Ban Nha, châu Phi và Mỹ. Bởi thế, câu chuyện Columbus nhìn thấy Puerto Rico không chỉ thuộc về quá khứ. Nó vẫn sống trong ngôn ngữ, âm nhạc, kiến trúc, tranh luận chính trị và khát vọng định danh của những con người đang sinh sống trên hòn đảo này.
2. Ngày 19 tháng 11 năm 1863: Bài diễn văn Gettysburg chỉ hơn hai phút nhưng vang suốt nhiều thế kỷ
Nếu phải chọn một khoảnh khắc mà vài trăm từ có sức nặng ngang một đạo quân, tôi sẽ mời bạn trở lại ngày 19 tháng 11 năm 1863 tại Gettysburg, Pennsylvania, Hoa Kỳ. Hôm ấy, Tổng thống Abraham Lincoln đứng trước đám đông trong lễ khánh thành Nghĩa trang Quốc gia dành cho các binh sĩ tử trận. Trước mặt ông là những ngôi mộ mới, những gia đình mất con, mất chồng, mất cha; sau lưng ông là cuộc Nội chiến Hoa Kỳ vẫn chưa kết thúc. Và trong hoàn cảnh nặng nề ấy, Lincoln đọc bài diễn văn Gettysburg, một trong những bài phát biểu nổi tiếng nhất lịch sử nhân loại.
Bài diễn văn chỉ dài khoảng hơn hai phút khi đọc thành lời, gồm chưa tới 300 từ. Tuy nhiên, chính sự ngắn gọn ấy lại khiến từng câu trở nên sắc bén. Lincoln mở đầu bằng cụm từ nổi tiếng “Four score and seven years ago”, nhắc về 87 năm trước đó, khi Hoa Kỳ được thành lập trên nguyên tắc mọi người sinh ra đều bình đẳng. Ông không chỉ nói về một nghĩa trang; ông nói về linh hồn của một quốc gia đang bị xé đôi bởi chiến tranh và chế độ nô lệ.
Trận Gettysburg diễn ra từ ngày 1 đến ngày 3 tháng 7 năm 1863 là một trong những trận chiến đẫm máu nhất của Nội chiến Hoa Kỳ. Hàng chục nghìn binh sĩ thương vong trong những ngày giao tranh kinh hoàng ấy. Những cánh đồng từng bình yên bỗng trở thành nơi chất đầy xác người, ngựa, súng đạn và nỗi tuyệt vọng. Khi Lincoln đến Gettysburg vào tháng 11, chiến trường đã im tiếng súng; nhưng sự im lặng đó không phải bình yên, mà là sự im lặng nặng trĩu của mất mát.
Nhiều người khi ấy không ngờ rằng lời phát biểu của Lincoln sẽ trở thành biểu tượng. Bài diễn văn chính trong buổi lễ do nhà hùng biện Edward Everett trình bày; ông nói gần hai giờ đồng hồ. Lincoln chỉ nói ít phút. Thế nhưng lịch sử có cách lựa chọn rất kỳ lạ: những lời dài đôi khi tan vào gió, còn những câu nói xuất phát từ sự cô đọng và chân thành lại ở lại mãi. Bài Gettysburg Address của Lincoln đã trở thành lời khẳng định mạnh mẽ rằng nền dân chủ phải thuộc về “chính quyền của dân, do dân và vì dân”.
Điều đặc biệt trong bài diễn văn là Lincoln không tập trung vào chiến thắng quân sự đơn thuần. Ông không ca ngợi phe miền Bắc bằng những lời đao to búa lớn; ông cũng không biến nghĩa trang thành nơi khơi dậy thù hận. Thay vào đó, ông mời gọi người dân tiếp tục “công việc còn dang dở”, để sự hy sinh của những người đã ngã xuống không trở thành vô nghĩa. Đó là cách biến đau thương thành trách nhiệm, biến cái chết của quá khứ thành lời thề cho tương lai.
Khi tìm hiểu ngày 19 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt, sự kiện Gettysburg khiến tôi luôn dừng lại lâu hơn. Bởi nó đặt ra một câu hỏi không chỉ dành cho nước Mỹ thế kỷ XIX mà còn dành cho mọi xã hội hiện đại: sau một cuộc chia rẽ sâu sắc, con người sẽ chọn trả thù, quên lãng hay cùng nhau xây dựng lại những giá trị chung?
Abraham Lincoln là một nhân vật mang nhiều chiều sâu bi kịch. Ông dẫn dắt đất nước qua cuộc nội chiến khốc liệt nhất trong lịch sử Hoa Kỳ; ông ký Tuyên ngôn Giải phóng Nô lệ năm 1863; rồi không lâu sau khi chiến tranh gần kết thúc, ông bị ám sát vào năm 1865. Bởi vậy, khi đọc lại những lời ông nói ở Gettysburg, người ta có cảm giác như đang nghe tiếng nói của một người hiểu rất rõ rằng hòa bình không bao giờ là thứ tự nhiên có được.
Ngày nay, Gettysburg vẫn là địa điểm thu hút những người yêu lịch sử từ khắp nơi. Những cánh đồng rộng, các bia tưởng niệm, nghĩa trang và con đường xưa vẫn gợi cảm giác trầm mặc. Có lẽ nếu đứng ở đó vào một chiều cuối thu, bạn sẽ hiểu vì sao bài diễn văn ngắn ngủi của Lincoln lại có thể vượt qua thời gian. Nó không chỉ là bài phát biểu về chiến tranh; nó là lời nhắc về phẩm giá con người, về bình đẳng và về nghĩa vụ giữ gìn nền dân chủ.
3. Ngày 19 tháng 11 năm 1942: Liên Xô mở Chiến dịch Uranus, xoay chuyển cục diện Stalingrad
Rạng sáng ngày 19 tháng 11 năm 1942, trong cái lạnh cắt da cắt thịt của mùa đông nước Nga, hàng nghìn khẩu pháo Liên Xô đồng loạt gầm lên. Âm thanh ấy xé toạc bầu trời xám chì trên vùng thảo nguyên quanh Stalingrad. Đây là thời khắc mở màn cho Chiến dịch Uranus, cuộc phản công chiến lược của Hồng quân Liên Xô nhằm bao vây Tập đoàn quân số 6 của Đức Quốc xã và các lực lượng đồng minh đang chiến đấu tại Stalingrad.
Đối với lịch sử Chiến tranh thế giới thứ hai, Stalingrad không chỉ là tên một thành phố. Nó là biểu tượng của sự khốc liệt đến mức gần như phi lý; nơi từng con phố, từng tầng hầm, từng bức tường đổ nát có thể trở thành chiến tuyến. Quân Đức tiến vào thành phố với mục tiêu kiểm soát vùng hạ lưu sông Volga và cắt đứt các tuyến vận chuyển chiến lược của Liên Xô. Nhưng họ đã gặp phải sự kháng cự quyết liệt chưa từng có.
Trước Chiến dịch Uranus, quân Đức và phe Trục đã dồn lực vào cuộc tấn công trong nội đô Stalingrad. Họ chiếm được nhiều khu vực nhưng bị kéo vào những trận đánh tiêu hao cực kỳ tàn bạo. Trong khi đó, Bộ Tổng tư lệnh Liên Xô âm thầm chuẩn bị một kế hoạch phản công lớn. Thay vì đánh trực diện vào lực lượng Đức đang mạnh nhất bên trong thành phố, Hồng quân nhắm vào hai cánh quân bảo vệ sườn phía bắc và phía nam, chủ yếu do quân Romania đảm trách.
Đó là một lựa chọn chiến lược lạnh lùng nhưng chính xác. Các đơn vị Romania được bố trí trên những tuyến phòng thủ dài, trang bị hạn chế và phải đối mặt với sức ép rất lớn. Khi pháo binh Liên Xô bắt đầu khai hỏa ngày 19 tháng 11, bầu không khí như biến thành địa ngục. Sau màn pháo kích dữ dội, xe tăng và bộ binh Liên Xô tràn lên. Chỉ một ngày sau, mũi tiến công phía nam cũng được triển khai; hai gọng kìm khổng lồ dần khép lại.
Ngày 23 tháng 11 năm 1942, các lực lượng Liên Xô gặp nhau tại khu vực Kalach-on-Don, hoàn tất vòng vây quanh khoảng hơn 250.000 quân Đức và đồng minh phe Trục. Có lẽ ít ai trong những người lính đang kẹt trong vòng vây ấy hiểu hết rằng số phận của họ đã bị định đoạt từ buổi sáng băng giá ngày 19 tháng 11. Những gì diễn ra sau đó là một chuỗi ngày đói rét, bệnh tật, tuyệt vọng và những nỗ lực giải vây thất bại.
Hitler ra lệnh cho Tập đoàn quân số 6 phải cố thủ tại Stalingrad, không được rút lui. Không quân Đức được kỳ vọng sẽ tiếp tế bằng đường không nhưng thực tế nhu cầu hậu cần quá lớn, thời tiết quá khắc nghiệt và lực lượng Liên Xô quá mạnh. Các máy bay không thể vận chuyển đủ thực phẩm, đạn dược, thuốc men và nhiên liệu cho một đạo quân bị bao vây. Từng ngày trôi qua, vòng vây siết chặt hơn, còn hy vọng thì mỏng dần như lớp băng trên dòng Volga.
Đến đầu tháng 2 năm 1943, phần lớn lực lượng Đức tại Stalingrad đầu hàng. Thống chế Friedrich Paulus, người vừa được Hitler phong hàm với hàm ý rằng một thống chế Đức không được phép đầu hàng, cuối cùng vẫn bị bắt sống. Sự thất bại tại Stalingrad là cú đòn nặng nề vào uy tín của Đức Quốc xã; nó cũng đánh dấu bước chuyển quan trọng trên mặt trận phía Đông.
Khi trả lời câu hỏi ngày 19 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt, Chiến dịch Uranus là một dấu mốc không thể bỏ qua. Nó cho thấy chiến tranh không chỉ được quyết định bởi sự hung hãn hay số lượng quân; nó còn phụ thuộc vào chiến lược, hậu cần, thời tiết, tinh thần chiến đấu và khả năng kiên nhẫn chờ đợi đúng thời điểm. Hồng quân đã chờ đợi trong im lặng, tích lũy lực lượng và ra tay vào lúc đối phương đang bị cuốn sâu vào mê cung đổ nát của Stalingrad.
Có điều gì đó gần như ma mị trong câu chuyện về Stalingrad. Thành phố từng mang tên một nhà lãnh đạo, bị bom đạn nghiền nát, rồi trở thành một biểu tượng toàn cầu về sự sống còn. Những người lính chiến đấu trong các tầng hầm tối tăm, giữa những tòa nhà cháy đen và những con phố phủ đầy tuyết. Họ có thể không biết ngày mai còn sống hay chết; nhưng sự bền bỉ của họ đã góp phần thay đổi dòng chảy của cuộc chiến.
Chiến thắng Stalingrad không khép lại ngay Chiến tranh thế giới thứ hai nhưng nó làm lung lay niềm tin rằng quân đội Đức Quốc xã là bất khả chiến bại. Từ sau thất bại này, phe Trục dần mất thế chủ động ở mặt trận phía Đông. Ngày 19 tháng 11 năm 1942 không chỉ là ngày pháo nổ; đó là ngày bánh xe lịch sử bắt đầu quay theo một hướng khác.
4. Ngày 19 tháng 11 năm 1969: Apollo 12 hạ cánh xuống Mặt Trăng trong im lặng vũ trụ
Nếu buổi sáng ngày 19 tháng 11 năm 1942 gắn với tiếng pháo rung chuyển mặt đất thì ngày 19 tháng 11 năm 1969 lại gắn với một sự im lặng tuyệt đối, lạnh lẽo và bao la ngoài không gian. Vào ngày này, tàu đổ bộ Mặt Trăng Intrepid của sứ mệnh Apollo 12 đã hạ cánh an toàn xuống bề mặt Mặt Trăng. Hai phi hành gia Charles “Pete” Conrad và Alan Bean trở thành những con người tiếp theo đặt chân lên vệ tinh tự nhiên của Trái Đất, chỉ bốn tháng sau thành công vang dội của Apollo 11.
Con người đã từng ngước lên Mặt Trăng từ thuở xa xưa và gắn cho nó vô số truyền thuyết. Có nền văn hóa nhìn thấy trên đó hình bóng một nàng tiên; có nơi kể về chú thỏ ngọc; có dân tộc xem Mặt Trăng là biểu tượng của tình yêu, mùa màng hoặc cái chết. Nhưng đến thế kỷ XX, giấc mơ chạm vào Mặt Trăng không còn chỉ thuộc về thơ ca. Nó trở thành cuộc đua khoa học, công nghệ và chính trị căng thẳng giữa Hoa Kỳ và Liên Xô trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh.
Apollo 11 đã khiến cả thế giới xúc động khi Neil Armstrong và Buzz Aldrin hạ cánh xuống Mặt Trăng vào tháng 7 năm 1969. Nhưng Apollo 12 có ý nghĩa đặc biệt theo một cách khác: nó chứng minh rằng cuộc đổ bộ Mặt Trăng không phải một kỳ tích may mắn chỉ xảy ra một lần. NASA muốn thực hiện một chuyến hạ cánh có độ chính xác cao hơn, tiếp cận khu vực gần tàu thăm dò Surveyor 3 đã đáp xuống Mặt Trăng từ năm 1967.
Cuộc hành trình của Apollo 12 mở đầu đầy kịch tính. Chỉ vài chục giây sau khi tên lửa Saturn V rời bệ phóng ngày 14 tháng 11 năm 1969, nó bị sét đánh hai lần. Các hệ thống điện tử trên tàu bị rối loạn; những tín hiệu cảnh báo khiến tình hình trở nên căng thẳng. Trong khoảnh khắc đó, nếu không có sự bình tĩnh của phi hành đoàn và đội ngũ kỹ sư dưới mặt đất, lịch sử có thể đã rẽ sang hướng khác.
Một kỹ sư trẻ tại trung tâm điều khiển là John Aaron đã nhận ra dạng lỗi dữ liệu và đề xuất chuyển một công tắc về chế độ phụ trợ. Mệnh lệnh nổi tiếng “SCE to AUX” được truyền lên tàu. Với nhiều người, đó là câu nói khó hiểu; nhưng nó đã giúp hệ thống phục hồi dữ liệu và cho phép sứ mệnh tiếp tục. Câu chuyện ấy thường được nhắc đến như minh chứng rằng trong những chiến công vĩ đại, đôi khi người hùng không chỉ là người bước xuống bề mặt Mặt Trăng; người hùng còn là những bộ óc bình tĩnh ngồi trước màn hình đầy tín hiệu ở Trái Đất.
Khi tàu Intrepid hạ cánh vào ngày 19 tháng 11, Pete Conrad đã thốt lên câu nói dí dỏm: “Whoopee! Man, that may have been a small one for Neil, but that’s a long one for me.” Ý của ông là bước nhảy xuống bề mặt Mặt Trăng có thể nhỏ với Neil Armstrong, người có chiều cao lớn hơn nhưng lại là một bước dài với ông. Câu nói đó làm giảm bớt vẻ trang nghiêm quá mức của khoảnh khắc lịch sử và cho thấy những phi hành gia, dù ở nơi xa xôi nhất, vẫn là những con người với sự hài hước rất đời thường.
Conrad và Bean thực hiện các hoạt động ngoài tàu, lắp đặt thiết bị khoa học, chụp ảnh, thu thập mẫu đá và đi đến gần Surveyor 3. Họ lấy một số bộ phận từ tàu thăm dò cũ mang về Trái Đất để nghiên cứu xem vật liệu đã bị ảnh hưởng thế nào sau hơn hai năm nằm trong môi trường khắc nghiệt của Mặt Trăng. Đây là một phần quan trọng của mục tiêu khoa học; bởi nó cho thấy các chuyến bay Apollo không chỉ nhằm giành chiến thắng biểu tượng trong cuộc đua không gian.
Có một chi tiết khiến Apollo 12 mang màu sắc vừa thú vị vừa bí ẩn. Alan Bean đã vô tình làm hỏng camera truyền hình màu khi hướng nó về phía Mặt Trời. Vì thế, công chúng không thể theo dõi trực tiếp nhiều hoạt động của các phi hành gia trên Mặt Trăng như từng theo dõi Apollo 11. Có thể nói, một phần của chuyến thám hiểm diễn ra trong “bóng tối” đối với khán giả trên Trái Đất. Chúng ta biết họ đã làm gì qua ảnh chụp, dữ liệu, ghi âm và lời kể; nhưng khoảnh khắc trực tiếp ấy đã bị ánh sáng Mặt Trời nuốt mất.
Khi suy ngẫm về ngày 19 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt, tôi luôn bị cuốn hút bởi Apollo 12 vì nó nhắc chúng ta rằng con người có thể biến những điều từng được xem là thần thoại thành hiện thực. Từ việc nhìn Mặt Trăng qua làn mây, nhân loại đã học cách chế tạo tên lửa, tính toán quỹ đạo, vượt qua khoảng không gần 400.000 km và để lại dấu chân trên lớp bụi cổ xưa của một thế giới khác.
Tuy nhiên, câu chuyện không chỉ nói về sự kiêu hãnh công nghệ. Nó còn khiến ta khiêm nhường. Từ Mặt Trăng nhìn về Trái Đất, hành tinh của chúng ta chỉ là một quả cầu xanh nhỏ bé treo lơ lửng giữa khoảng tối vô tận. Những biên giới, tranh chấp, tham vọng và xung đột của con người bỗng trở nên rất nhỏ. Đôi khi muốn hiểu Trái Đất đáng quý thế nào, chúng ta phải đi thật xa khỏi nó.
5. Ngày 19 tháng 11 năm 1985: Reagan và Gorbachev gặp nhau tại Geneva
Ngày 19 tháng 11 năm 1985, trong không khí lạnh giá và thanh lịch của thành phố Geneva, Thụy Sĩ, Tổng thống Hoa Kỳ Ronald Reagan và Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô Mikhail Gorbachev bắt đầu cuộc gặp thượng đỉnh đầu tiên giữa hai nhà lãnh đạo. Họ đại diện cho hai siêu cường đã đối đầu căng thẳng suốt nhiều thập niên; phía sau họ là hàng nghìn đầu đạn hạt nhân, những cuộc chạy đua vũ trang tốn kém và một thế giới luôn sống trong nỗi lo về chiến tranh hủy diệt.
Để hiểu ý nghĩa của cuộc gặp Geneva, bạn cần hình dung bầu không khí của Chiến tranh Lạnh. Sau Thế chiến thứ hai, Hoa Kỳ và Liên Xô trở thành hai cực quyền lực đối nghịch. Họ cạnh tranh về quân sự, khoa học, không gian, kinh tế, ảnh hưởng chính trị và hệ tư tưởng. Dù không trực tiếp đối đầu bằng một cuộc chiến tổng lực, hai bên đã tham gia nhiều cuộc xung đột ủy nhiệm, từ châu Á đến châu Phi và Mỹ Latinh.
Đầu những năm 1980, căng thẳng giữa Hoa Kỳ và Liên Xô từng lên rất cao. Chính quyền Reagan tăng cường ngân sách quốc phòng và theo đuổi Sáng kiến Phòng thủ Chiến lược, thường được gọi bằng biệt danh “Chiến tranh giữa các vì sao”. Trong khi đó, Liên Xô phải gánh chịu sức ép kinh tế lớn, chiến tranh tại Afghanistan và nhiều vấn đề nội tại. Một sai lầm tính toán, một cảnh báo giả hoặc một quyết định nóng vội đều có thể đẩy thế giới đến thảm họa.
Gorbachev lên nắm quyền tại Liên Xô năm 1985, mang theo phong cách lãnh đạo trẻ trung và cởi mở hơn so với nhiều người tiền nhiệm. Ông hiểu rằng Liên Xô cần cải cách sâu rộng; đồng thời, không thể mãi tiêu tốn nguồn lực trong cuộc chạy đua vũ trang vô tận. Reagan, dù nổi tiếng với lập trường cứng rắn với Liên Xô, cũng mong muốn tạo ra một khuôn khổ đối thoại nhằm giảm nguy cơ chiến tranh hạt nhân.
Cuộc gặp tại Geneva không ngay lập tức tạo ra một hiệp ước lớn. Hai bên vẫn còn bất đồng sâu sắc, đặc biệt về tên lửa hạt nhân tầm trung ở châu Âu và chương trình phòng thủ tên lửa của Hoa Kỳ. Nhưng giá trị lớn nhất của cuộc gặp nằm ở việc họ đã nói chuyện trực tiếp. Reagan và Gorbachev không còn chỉ là những hình ảnh qua các bản báo cáo tình báo, những bài phát biểu cứng rắn hay những khẩu hiệu tuyên truyền; họ trở thành hai con người cùng ngồi trong một căn phòng, thảo luận về số phận thế giới.
Một trong những thông điệp nổi bật gắn với hội nghị là quan điểm rằng “chiến tranh hạt nhân không thể thắng và không bao giờ được phép xảy ra”. Đây là một tuyên bố có sức nặng đạo lý rất lớn. Nó thừa nhận một sự thật đáng sợ: nếu chiến tranh hạt nhân toàn diện nổ ra, sẽ không có người chiến thắng thật sự. Chỉ có những thành phố biến mất, những thế hệ bị hủy hoại và một hành tinh tổn thương không thể đo đếm.
Tôi cho rằng đây là một trong những lời nhắc đáng suy ngẫm nhất khi tìm hiểu ngày 19 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt. Chúng ta thường hình dung lịch sử được làm nên bởi những trận đánh nhưng đôi khi lịch sử cũng được cứu vãn nhờ một cuộc trò chuyện. Sự đối thoại không xóa ngay bất đồng; nó không khiến vũ khí biến mất chỉ sau một đêm; nhưng nó tạo ra một khe cửa nhỏ cho niềm tin bước vào.
Sau Geneva, tiến trình đàm phán Mỹ – Liên Xô tiếp tục. Năm 1987, Reagan và Gorbachev ký Hiệp ước Các lực lượng Hạt nhân Tầm trung, còn gọi là INF. Hiệp ước này dẫn đến việc loại bỏ cả một lớp tên lửa hạt nhân tầm trung và tầm ngắn của hai bên. Đây được xem là một trong những thành tựu kiểm soát vũ khí quan trọng nhất của giai đoạn cuối Chiến tranh Lạnh.
Dĩ nhiên, lịch sử sau đó không hề đơn giản. Liên Xô tan rã năm 1991; trật tự thế giới thay đổi; những căng thẳng mới vẫn xuất hiện ở nhiều nơi. Nhưng cuộc gặp Geneva năm 1985 vẫn là biểu tượng của khả năng đối thoại trong thời điểm tưởng như bế tắc nhất. Giữa những nút bấm hạt nhân và bức tường nghi kỵ, hai nhà lãnh đạo đã chọn bắt tay.
Ngày 19 tháng 11 năm ấy dạy chúng ta rằng hòa bình không phải là trạng thái thụ động. Hòa bình là kết quả của những cuộc thương lượng khó khăn, của sự can đảm nhìn nhận nỗi sợ hãi chung và của ý chí đặt tương lai con người cao hơn chiến thắng nhất thời. Đó có lẽ là bài học chưa bao giờ cũ.
6. Ngày 19 tháng 11 năm 1990: Hiến chương Paris mở ra hy vọng về một châu Âu mới
Năm năm sau cuộc gặp Reagan – Gorbachev tại Geneva, châu Âu bước vào một thời khắc chuyển mình còn sâu sắc hơn. Ngày 19 tháng 11 năm 1990, tại Paris, các nguyên thủ và người đứng đầu chính phủ của nhiều quốc gia châu Âu, cùng Hoa Kỳ và Canada, đã ký Hiến chương Paris vì một châu Âu mới. Văn kiện này được thông qua trong khuôn khổ Hội nghị An ninh và Hợp tác châu Âu, tổ chức tiền thân của Tổ chức An ninh và Hợp tác châu Âu ngày nay.
Để cảm nhận hết ý nghĩa của Hiến chương Paris, hãy tưởng tượng châu Âu trong nửa sau thế kỷ XX. Lục địa này từng bị chia cắt bởi “Bức màn sắt”; phía Tây và phía Đông nhìn nhau qua những hàng rào, căn cứ quân sự, mạng lưới tình báo và các khối liên minh đối nghịch. Nước Đức bị chia đôi; Berlin trở thành biểu tượng lạnh lẽo nhất của sự phân chia. Hàng triệu con người sinh ra, lớn lên và già đi trong một thế giới mà việc sang phía bên kia biên giới đôi khi gần như không thể.
Nhưng từ cuối thập niên 1980, những cơn địa chấn chính trị liên tiếp diễn ra. Các phong trào dân chủ lan rộng tại Đông Âu; Bức tường Berlin sụp đổ ngày 9 tháng 11 năm 1989; nhiều chế độ cộng sản ở Đông Âu thay đổi nhanh chóng; nước Đức tiến tới tái thống nhất. Cả châu Âu như bước ra khỏi một giấc mơ dài, vừa choáng váng vừa hy vọng.
Hiến chương Paris được ký trong bối cảnh ấy. Văn kiện tuyên bố rằng “kỷ nguyên đối đầu và chia rẽ của châu Âu đã chấm dứt”. Đây không phải chỉ là một câu chữ ngoại giao. Nó giống như lời xác nhận chính thức rằng lục địa từng nhiều lần chìm trong chiến tranh nay muốn lựa chọn một con đường khác: dân chủ hơn, hợp tác hơn và tôn trọng hơn đối với quyền con người.
Những nguyên tắc được nhấn mạnh trong Hiến chương Paris bao gồm dân chủ, pháp quyền, tự do cá nhân, tôn trọng nhân quyền, quyền của các dân tộc được tự quyết, hợp tác an ninh và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình. Với người dân tại nhiều quốc gia Đông Âu, những khái niệm ấy không hề trừu tượng. Chúng gắn liền với quyền được bầu cử, được phát biểu, được đi lại, được tiếp cận thông tin và được quyết định tương lai của chính mình.
Ngày 19 tháng 11 năm 1990 cũng có ý nghĩa lớn vì nó phản ánh một khoảnh khắc hiếm hoi khi niềm tin vào một trật tự quốc tế hợp tác trở nên rất mạnh mẽ. Khi Chiến tranh Lạnh dần khép lại, nhiều người tin rằng châu Âu có thể thoát khỏi vòng lặp của chiến tranh, chia cắt và thù địch. Các nước từng đứng ở hai bên chiến tuyến bắt đầu cùng ký vào một văn kiện chung, cùng cam kết về các giá trị và cơ chế hợp tác.
Tất nhiên, lịch sử không bao giờ đi theo một đường thẳng. Những năm sau đó, châu Âu vẫn chứng kiến xung đột ở Balkan, những căng thẳng sắc tộc, tranh chấp lãnh thổ, khủng hoảng kinh tế và các bất đồng địa chính trị mới. Không phải mọi lời hứa của Hiến chương Paris đều được hiện thực hóa trọn vẹn. Nhưng điều đó không làm mất đi giá trị của văn kiện này; trái lại, nó cho thấy hòa bình và dân chủ là những công trình cần được xây dựng, sửa chữa và bảo vệ mỗi ngày.
Khi tôi nhìn lại câu hỏi ngày 19 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt, Hiến chương Paris tạo ra một sự đối lập rất đẹp với chiến trường Stalingrad năm 1942. Cũng là châu Âu, cũng là những quốc gia từng chìm trong khói lửa nhưng gần nửa thế kỷ sau, họ ngồi lại trong một hội trường để nói về hợp tác và nhân phẩm. Một bên là tiếng pháo; một bên là tiếng bút ký trên giấy. Và đôi khi, tiếng bút ấy cũng có thể tạo ra âm vang không kém tiếng súng.
Hiến chương Paris còn nhắc chúng ta về sức mạnh của hy vọng tập thể. Một con người đơn lẻ có thể mơ về tự do; nhưng khi hàng triệu người cùng tin rằng sự thay đổi là có thể, những bức tường kiên cố nhất cũng có ngày nứt vỡ. Không phải mọi bức tường đều sụp đổ trong một đêm nhưng trước khi sụp đổ, chúng thường đã lung lay từ trong lòng người.
Ngày nay, khi thế giới tiếp tục đối diện với chiến tranh, bất ổn và những chia rẽ mới, tinh thần của Hiến chương Paris vẫn đáng để suy ngẫm. Nó không hứa rằng con người sẽ không bao giờ mâu thuẫn; nó chỉ khẳng định rằng chúng ta có thể lựa chọn đối thoại thay vì hủy diệt, tôn trọng thay vì áp đặt và hợp tác thay vì cô lập.
Kết luận
Vậy ngày 19 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt? Đó là ngày Christopher Columbus nhìn thấy Puerto Rico và mở ra một chương lịch sử phức tạp của thế giới Đại Tây Dương; là ngày Abraham Lincoln dùng vài trăm từ để định nghĩa lại lý tưởng dân chủ; là ngày pháo binh Liên Xô mở màn cuộc phản công làm thay đổi cục diện tại Stalingrad; là ngày con người hạ cánh xuống Mặt Trăng trong sự im lặng của vũ trụ; là ngày hai siêu cường chọn ngồi đối thoại giữa nỗi ám ảnh hạt nhân; và là ngày châu Âu ký lời hứa cho một tương lai bớt chia cắt. Mỗi sự kiện đều khác nhau nhưng cùng gợi cho tôi và bạn một điều: lịch sử không nằm yên trong sách vở, nó vẫn đang thì thầm trong từng ngày trên tờ lịch mà chúng ta tưởng là bình thường.


Để lại một phản hồi