Ngày 17 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?

Ngày 17 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?

Có những ngày trên lịch tưởng như bình lặng nhưng khi lần theo dấu vết của thời gian, tôi nhận ra chúng giống một cánh cửa bí mật dẫn vào những bước ngoặt lớn của nhân loại. Ngày 17 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt? Đó là ngày một nữ hoàng trẻ bước lên ngai vàng giữa bão tố tôn giáo; ngày dòng nước Địa Trung Hải tìm được đường đến Biển Đỏ; ngày con người thả một cỗ xe không người lái xuống Mặt Trăng; cũng là ngày những sinh viên dám đứng trước xe tăng để gọi tên tự do. Mời bạn cùng tôi trở về những thời khắc ấy, nơi lịch sử đôi khi bắt đầu chỉ bằng một tiếng chuông, một con tàu, một lời hô vang hoặc một bánh xe in dấu trên bụi sao.

1. Năm 1558: Elizabeth I lên ngôi và mở ra thời đại hoàng kim nước Anh

Ngày 17 tháng 11 năm 1558, tại Cung điện St James ở London, một tin tức lan đi trong màn sương lạnh của mùa thu: Nữ hoàng Mary I đã qua đời. Người kế vị bà là Elizabeth, cô con gái 25 tuổi của vua Henry VIII và Anne Boleyn. Vào khoảnh khắc ấy, có lẽ ít ai hình dung rằng người phụ nữ trẻ từng sống trong sợ hãi, từng bị nghi ngờ, từng có lúc bị giam tại Tháp London, lại sẽ trở thành một trong những quân vương lừng lẫy nhất lịch sử Anh.

Khi tìm hiểu ngày 17 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt, tôi luôn bị cuốn hút bởi câu chuyện Elizabeth I. Bởi đây không chỉ là sự thay đổi trên ngai vàng; nó là một cuộc chuyển mình của cả một vương quốc đang bị xé rách bởi mâu thuẫn tôn giáo, những tranh chấp kế vị và áp lực từ các cường quốc châu Âu. Elizabeth nhận lấy vương miện trong bối cảnh nước Anh không hề yên ổn; ngân khố suy yếu; đời sống dân chúng bị ảnh hưởng bởi chiến tranh và lạm phát; sự đối đầu giữa Công giáo và Kháng Cách có thể bùng nổ bất cứ lúc nào.

Ngày 17 tháng 11 năm 1558 được ghi nhận theo lịch Julius mà nước Anh còn sử dụng khi đó; nếu quy đổi theo lịch Gregory phổ biến ngày nay, sự kiện này tương ứng với ngày 27 tháng 11. Sự khác biệt nhỏ về lịch pháp ấy khiến tôi có cảm giác như lịch sử luôn có hai lớp màn: một lớp là con số ta nhìn thấy trên lịch; lớp còn lại là những biến động âm thầm mà chỉ khi nhìn đủ lâu, ta mới hiểu hết sức nặng của nó.

Elizabeth I không bước lên ngai vàng bằng sự tự tin ngây thơ. Cuộc đời bà trước đó đã là một chuỗi thử thách. Mẹ bà, Anne Boleyn, bị hành quyết khi Elizabeth mới chỉ hơn hai tuổi; địa vị của cô công chúa nhỏ trở nên mong manh; rồi triều đình Tudor liên tục thay đổi khi Edward VI và Mary I lần lượt trị vì. Trong những năm Mary I cầm quyền, Elizabeth bị xem là mối đe dọa tiềm tàng. Năm 1554, bà từng bị đưa vào Tháp London vì bị nghi có liên quan đến cuộc nổi dậy của Thomas Wyatt. Tháp London không chỉ là nhà tù; đó là nơi nhiều nhân vật quyền lực đã bước vào với hy vọng mong manh và rời đi bằng án tử.

Vậy mà Elizabeth sống sót. Bà đi qua những hành lang tối, những lời buộc tội, những âm mưu và sự im lặng đáng sợ của chính trị cung đình. Có lẽ chính quãng thời gian ấy đã rèn nên một Elizabeth thận trọng, sắc sảo và biết cách che giấu suy nghĩ thật. Khi được báo tin đã trở thành nữ hoàng, bà được cho là đã trích dẫn một câu trong Kinh Thánh Latin: “Đây là việc Chúa đã làm, thật kỳ diệu trước mắt chúng ta.” Câu nói ấy không chỉ thể hiện niềm tin; nó còn giống lời tuyên bố rằng số phận đã đưa bà đến đúng vị trí mà lịch sử cần.

Triều đại của Elizabeth I kéo dài gần 45 năm, từ năm 1558 đến năm 1603 và thường được gọi là Thời đại Elizabeth. Trong thời gian ấy, nước Anh dần tìm được thế cân bằng tôn giáo thông qua Thỏa thuận Tôn giáo Elizabeth; xây dựng sức mạnh hải quân; mở rộng giao thương; nuôi dưỡng đời sống văn hóa rực rỡ. Đây là thời đại của William Shakespeare, Christopher Marlowe, Edmund Spenser và nhiều tên tuổi làm nên nền văn học Anh. Những sân khấu ở London trở thành nơi người dân gặp gỡ các bi kịch, hài kịch, tình yêu, quyền lực và tham vọng được kể bằng thứ ngôn ngữ sống động chưa từng có.

Không thể nhắc đến Elizabeth I mà bỏ qua năm 1588, khi hạm đội Tây Ban Nha Armada tiến về phía nước Anh. Tây Ban Nha khi ấy là một siêu cường biển; cuộc đụng độ này không đơn thuần là chiến tranh mà còn là cuộc đối đầu về tôn giáo, thương mại và vị thế châu Âu. Chiến thắng của Anh trước Armada, cùng sự hỗ trợ của thời tiết khắc nghiệt, đã trở thành biểu tượng cho sự trỗi dậy của một quốc gia hải đảo. Hình ảnh Elizabeth phát biểu trước quân đội tại Tilbury, với lời khẳng định nổi tiếng rằng bà biết mình có “thân thể của một người phụ nữ yếu đuối” nhưng có “trái tim và dạ dày của một vị vua nước Anh”, vẫn vang vọng như một tuyên ngôn đầy kiêu hãnh.

Tất nhiên, triều đại Elizabeth không phải một câu chuyện cổ tích toàn màu vàng. Bà đối mặt với nhiều cuộc nổi loạn; chiến tranh ở Ireland để lại những vết thương sâu; đời sống của người nghèo vẫn đầy gian truân; những chính sách đối với người Công giáo có lúc rất cứng rắn. Nhưng nếu nhìn vào bối cảnh hỗn loạn mà bà thừa hưởng, ta hiểu vì sao ngày bà lên ngôi lại có ý nghĩa lớn đến vậy. Elizabeth I không chỉ kế vị một ngai vàng; bà kế vị một đất nước đang đứng trước nguy cơ chia rẽ.

Điều khiến câu chuyện này có chút kỳ bí nằm ở nghịch lý của số phận. Một cô gái từng bị coi là không hợp pháp, từng sống dưới bóng cái chết của mẹ mình, cuối cùng lại trở thành “Nữ hoàng Đồng trinh” và biểu tượng của cả một thời đại. Ngày 17 tháng 11 năm 1558 vì thế không chỉ là mốc thời gian của hoàng gia Anh; đó là ngày lịch sử chứng minh rằng người đứng ở rìa quyền lực đôi khi lại là người được định mệnh chọn để thay đổi trung tâm quyền lực.

2. Năm 1800: Quốc hội Hoa Kỳ họp lần đầu tại Washington D.C.

Hơn hai thế kỷ sau ngày Elizabeth I lên ngôi, ngày 17 tháng 11 lại chứng kiến một cảnh tượng quan trọng khác, lần này ở bên kia Đại Tây Dương. Ngày 17 tháng 11 năm 1800, Quốc hội Hoa Kỳ tổ chức phiên họp đầu tiên tại Washington, D.C. Khi ấy, thành phố thủ đô mới còn rất sơ khai; nhiều công trình chưa hoàn thiện; những con đường lầy lội; bầu không khí xa hoa của các kinh đô châu Âu gần như không tồn tại.

Thật khó để hình dung Washington, D.C. ngày nay, với Nhà Trắng, Đồi Capitol, những đại lộ rộng, đài tưởng niệm và bảo tàng nổi tiếng, đã từng là một vùng đất còn ngổn ngang như vậy. Nhưng chính sự chưa hoàn chỉnh ấy lại khiến sự kiện ngày 17 tháng 11 năm 1800 trở nên đặc biệt. Các nghị sĩ đã đến một thủ đô vẫn đang được xây dựng; họ họp trong tòa nhà Capitol chưa hoàn thiện; họ bắt đầu công việc lập pháp giữa tiếng búa, bụi công trường và những khoảng trống mênh mông của một quốc gia non trẻ.

Trước đó, Quốc hội Hoa Kỳ từng họp tại nhiều nơi khác nhau như Philadelphia, New York, Baltimore và Annapolis. Việc lựa chọn một thủ đô liên bang cố định là vấn đề nhạy cảm bởi nó liên quan đến quyền lực giữa các bang miền Bắc và miền Nam, giữa lợi ích thương mại và lợi ích nông nghiệp, giữa ký ức thuộc địa và khát vọng độc lập. Đạo luật Cư trú năm 1790 đã đặt nền móng cho việc xây dựng thủ đô mới trên bờ sông Potomac; khu vực này được chọn một phần nhờ sự thỏa hiệp chính trị giữa các nhân vật có ảnh hưởng thời bấy giờ.

Ngày Quốc hội họp lần đầu ở Washington, tổng thống đương nhiệm là John Adams. Ông là vị tổng thống thứ hai của Hoa Kỳ, kế nhiệm George Washington. Adams đến thủ đô mới trong điều kiện không mấy dễ chịu. Nhà Trắng, nơi ông chuyển đến ở vào cuối năm 1800, vẫn chưa hoàn thiện; khu vực xung quanh còn hoang vắng; việc sinh hoạt vô cùng bất tiện. Có giai thoại cho rằng phu nhân Abigail Adams từng phải phơi quần áo trong căn phòng lớn của tòa nhà vì thiếu thốn không gian phù hợp. Những chi tiết nhỏ ấy khiến lịch sử bớt xa cách: những người làm nên thể chế cũng từng phải đối diện với bùn đất, mưa lạnh, căn phòng dột và những công trình dang dở.

Nếu bạn tự hỏi ngày 17 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt mà lại liên quan tới nền dân chủ hiện đại, đây chính là một câu trả lời đáng suy ngẫm. Phiên họp đầu tiên của Quốc hội tại Washington không chỉ là việc chuyển địa điểm; nó đánh dấu sự khẳng định của một ý tưởng: quyền lực liên bang cần một trung tâm riêng, không bị đồng nhất với bất cứ bang nào. Thủ đô mới phải thuộc về toàn liên bang là biểu tượng của sự gắn kết giữa các bang dù khác biệt về lợi ích, văn hóa và quan điểm chính trị.

Quyết định xây dựng Washington, D.C. cũng mang trong nó một nét bí ẩn của quy hoạch và biểu tượng. Thành phố được kiến trúc sư Pierre Charles L’Enfant thiết kế với các đại lộ rộng, những trục đường chéo và không gian dành cho các công trình công cộng. Qua nhiều năm, những câu chuyện về biểu tượng kiến trúc, hội kín và các đường thẳng bí ẩn trong quy hoạch Washington đã trở thành đề tài hấp dẫn. Dù phần lớn các suy diễn ly kỳ thường bị phóng đại, không thể phủ nhận rằng thủ đô này được hình dung như một sân khấu chính trị lớn; nơi kiến trúc phải kể câu chuyện về một nền cộng hòa mới.

Những năm đầu của Washington không hề dễ dàng. Chính quyền liên bang còn non trẻ; các đảng phái bắt đầu phân cực; quan hệ với Anh và Pháp đầy căng thẳng; nền kinh tế đang định hình; vấn đề nô lệ vẫn âm ỉ như một vết nứt chưa ai đủ sức giải quyết. Thế nhưng Quốc hội vẫn bắt đầu họp. Trong một tòa nhà còn chưa hoàn chỉnh, những cuộc tranh luận về luật pháp, ngân sách, ngoại giao và quyền lực đã diễn ra. Có điều gì đó rất tượng trưng ở đây: một nền dân chủ hiếm khi được xây dựng trong điều kiện hoàn hảo; nó thường bắt đầu khi mọi thứ còn dang dở.

Ngày nay, nhìn lại ngày 17 tháng 11 năm 1800, tôi không chỉ thấy sự ra đời của một địa điểm chính trị. Tôi thấy hình ảnh của một quốc gia đang tự viết tiếp câu chuyện độc lập bằng hành động cụ thể. Một thủ đô không thể chỉ sống bằng bản vẽ; nó cần người đến làm việc, tranh luận, bất đồng, thỏa hiệp và chịu trách nhiệm. Những nghị sĩ bước vào Capitol năm ấy có lẽ không biết rằng thành phố còn ngổn ngang kia sẽ một ngày trở thành một trong những trung tâm quyền lực được theo dõi nhiều nhất thế giới.

3. Năm 1869: Kênh đào Suez mở cửa, nối hai đại dương và đổi hướng thế giới

Ngày 17 tháng 11 năm 1869, giữa sa mạc Ai Cập rộng lớn, một con đường nước nhân tạo được mở ra với nghi lễ long trọng: Kênh đào Suez chính thức khánh thành. Sự kiện ấy đã nối Địa Trung Hải với Biển Đỏ, tạo ra một tuyến hàng hải trực tiếp giữa châu Âu và châu Á. Nếu trước đó tàu thuyền muốn đi từ châu Âu tới Ấn Độ Dương phải vòng qua Mũi Hảo Vọng ở cực nam châu Phi thì từ sau ngày này, hành trình ấy được rút ngắn đáng kể.

Tôi thường nghĩ về kênh đào Suez như một vết cắt khổng lồ trên cơ thể sa mạc. Trước khi nó xuất hiện, vùng đất eo Suez là rào cản tự nhiên giữa hai vùng biển. Sau khi nó xuất hiện, bản đồ thương mại toàn cầu thay đổi. Những đoàn tàu chở gia vị, bông, trà, than đá, hàng hóa công nghiệp và sau này là dầu mỏ đã có thể di chuyển theo một lộ trình hoàn toàn mới. Một công trình dài hàng trăm kilomet đã làm điều mà nhiều cuộc chiến và hiệp ước chưa chắc làm được: nó khiến các lục địa gần nhau hơn trên phương diện kinh tế.

Dự án kênh đào gắn liền với tên tuổi Ferdinand de Lesseps, một nhà ngoại giao Pháp có khả năng thuyết phục đáng nể. Ông nhận được sự ủng hộ từ Said Pasha, người đứng đầu Ai Cập khi đó, để thành lập Công ty Kênh đào Suez. Công trình khởi công năm 1859 và kéo dài khoảng một thập kỷ. Nhưng đằng sau vẻ hào nhoáng của lễ khánh thành là một lịch sử phức tạp về lao động cưỡng bức, quyền lực thực dân, tài chính quốc tế và sự cạnh tranh giữa các đế quốc.

Hàng vạn người Ai Cập đã tham gia đào kênh trong những điều kiện cực kỳ khắc nghiệt. Nhiều người bị huy động theo chế độ lao dịch; họ đối mặt với nắng cháy, thiếu nước sạch, bệnh tật và kiệt sức. Trong các câu chuyện ca ngợi kỹ thuật thế kỷ XIX, số phận của những người lao động vô danh đôi khi bị đẩy xuống chân trang. Nhưng nếu đứng trước dòng nước Suez hôm nay, tôi nghĩ chúng ta nên nhớ rằng mọi kỳ quan hạ tầng đều có một phần bóng tối; phía sau những bản đồ thương mại thay đổi là mồ hôi, nước mắt và cả sinh mạng của con người.

Lễ khánh thành ngày 17 tháng 11 năm 1869 vô cùng xa hoa. Nhiều nguyên thủ, quý tộc và khách mời quốc tế đã có mặt. Hoàng hậu Eugénie của Pháp là một trong những nhân vật nổi bật tại sự kiện. Những đoàn tàu đi qua mặt nước mới mở, những lá cờ tung bay và những buổi tiệc lớn khiến cả thế giới chú ý. Người ta xem kênh đào như biểu tượng chiến thắng của kỹ thuật hiện đại trước thiên nhiên. Nhưng dưới ánh đèn lễ hội ấy, bàn cờ địa chính trị đã bắt đầu chuyển động.

Nước Anh ban đầu hoài nghi dự án vì lo ngại ảnh hưởng của Pháp tại tuyến đường huyết mạch tới Ấn Độ, thuộc địa quan trọng nhất của Đế quốc Anh. Tuy nhiên, chỉ vài năm sau, vào năm 1875, chính phủ Anh mua lại phần lớn cổ phần của Ai Cập trong Công ty Kênh đào Suez. Từ đó, lợi ích chiến lược của Anh tại khu vực ngày càng lớn; sự hiện diện của họ ở Ai Cập cũng tăng lên. Một kênh đào tưởng chừng chỉ là công trình giao thông đã trở thành chiếc chìa khóa mở ra tranh chấp quyền lực kéo dài nhiều thế hệ.

Điều đặc biệt là Suez không chỉ ảnh hưởng đến các đế quốc. Nó thay đổi nhịp sống của thương nhân, thủy thủ, nhà sản xuất và cả những gia đình ở cách xa hàng nghìn kilomet. Thời gian vận chuyển ngắn hơn khiến hàng hóa lưu thông nhanh hơn; các cảng biển thay đổi vai trò; giá cả, lịch trình và chiến lược kinh doanh đều phải điều chỉnh. Một người trồng chè ở châu Á hay một chủ xưởng dệt ở châu Âu có thể không bao giờ nhìn thấy kênh đào nhưng cuộc sống của họ vẫn ít nhiều bị dòng nước ấy chạm tới.

Kênh đào Suez cũng nhắc ta rằng địa lý không phải lúc nào cũng là định mệnh bất biến. Con người có thể đào xuyên qua eo đất; nối những vùng biển bị tách rời; làm lại tuyến đường của thế giới. Nhưng mọi sự can thiệp lớn vào địa lý đều tạo ra hệ quả về chính trị và xã hội. Các cuộc khủng hoảng quanh Suez trong thế kỷ XX, đặc biệt là cuộc khủng hoảng năm 1956, cho thấy công trình này không hề chỉ là một đường nước. Nó là biểu tượng của chủ quyền Ai Cập, của ký ức thực dân và của quyền kiểm soát giao thương toàn cầu.

Khi trả lời câu hỏi ngày 17 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt, kênh đào Suez xứng đáng đứng ở vị trí rất nổi bật. Bởi vào ngày đó, thế giới không chỉ có thêm một công trình. Thế giới có thêm một lối đi và đôi khi chỉ cần một lối đi mới xuất hiện, cả trật tự cũ sẽ phải thay đổi. Trong tiếng còi tàu vang lên ở sa mạc năm 1869, có lẽ đã ẩn chứa âm vang của toàn cầu hóa hiện đại.

4. Năm 1970: Lunokhod 1 đổ bộ, chiếc xe tự hành đầu tiên lăn bánh trên Mặt Trăng

Nếu ngày 17 tháng 11 năm 1869 đưa con người mở một đường nước giữa hai biển thì đúng 101 năm sau, ngày 17 tháng 11 năm 1970, Liên Xô lại mở một “con đường” không nhìn thấy trên bề mặt Mặt Trăng. Vào ngày này, tàu Luna 17 hạ cánh xuống vùng Mare Imbrium, còn gọi là Biển Mưa và triển khai Lunokhod 1, chiếc xe tự hành điều khiển từ xa đầu tiên hoạt động trên một thiên thể khác.

Hãy thử tưởng tượng khung cảnh ấy: không có gió; không có tiếng sóng; không có con người đứng bên cạnh. Chỉ có mặt đất phủ bụi xám, những miệng hố cổ xưa và bầu trời đen đặc không một lớp khí quyển. Từ thân tàu Luna 17, một chiếc xe tám bánh với nắp khoang giống như vỏ sò mở ra. Lunokhod 1 từ từ lăn xuống dốc, để lại những dấu vết đầu tiên của một phương tiện robot trên bề mặt Mặt Trăng. Những vệt bánh xe ấy trông mong manh nhưng chúng là bằng chứng hùng hồn rằng trí tuệ con người đã chạm xa hơn cả đôi chân của mình.

Lunokhod 1 là một phần quan trọng trong chương trình thám hiểm không gian của Liên Xô. Chiếc xe nặng khoảng 756 kg; dài hơn 2 mét; được trang bị hệ thống camera truyền hình, thiết bị đo đạc, máy dò tia X, dụng cụ kiểm tra đất và các thiết bị khoa học khác. Nó hoạt động nhờ năng lượng Mặt Trời; vào ban ngày Mặt Trăng, nắp phía trên mở ra để thu ánh sáng; khi đêm Mặt Trăng buông xuống với nhiệt độ cực thấp, hệ thống sưởi dùng đồng vị phóng xạ giúp nó duy trì hoạt động.

Điều khiến Lunokhod 1 trở nên kỳ diệu là nó không tự hành hoàn toàn theo nghĩa hiện đại. Các nhà điều khiển trên Trái Đất phải lái nó từ xa, dựa trên hình ảnh truyền về. Nhưng tín hiệu cần thời gian để đi từ Trái Đất đến Mặt Trăng rồi quay lại; các nhà điều khiển không thể phản ứng tức thì như khi lái xe trên đường phố. Họ phải quan sát, phán đoán, gửi lệnh và chờ đợi. Mỗi lần bánh xe tiến lên trên bề mặt xa xôi ấy là kết quả của sự kiên nhẫn, chính xác và lòng can đảm trí tuệ.

Trong gần 11 tháng hoạt động, Lunokhod 1 đã di chuyển hơn 10 kilomet, truyền về hàng chục nghìn hình ảnh và thực hiện rất nhiều phép đo khoa học. Những dữ liệu này giúp các nhà nghiên cứu hiểu thêm về độ cứng của đất Mặt Trăng, bức xạ vũ trụ, đặc tính bề mặt và môi trường khắc nghiệt của vệ tinh tự nhiên duy nhất của Trái Đất. Thành tựu ấy không chỉ có ý nghĩa kỹ thuật; nó là bước thử nghiệm cho ý tưởng rằng robot có thể đi trước con người, thăm dò những nơi quá xa, quá nguy hiểm hoặc quá lạnh giá.

Thập niên 1960 và đầu thập niên 1970 là thời kỳ cuộc đua không gian giữa Hoa Kỳ và Liên Xô diễn ra quyết liệt. Năm 1969, Apollo 11 đưa con người đầu tiên lên Mặt Trăng; sự kiện đó làm cả thế giới rung động. Nhưng Liên Xô chọn phát triển mạnh các phương tiện tự động. Lunokhod 1 cho thấy một hướng đi khác trong khám phá không gian: nếu con người chưa thể đến mọi nơi, máy móc có thể trở thành đôi mắt và bàn tay của họ.

Tôi thấy ở Lunokhod 1 một vẻ đẹp rất lặng lẽ. Nó không bước đi như phi hành gia; không cắm cờ; không nói những câu tuyên bố để đời. Nó chỉ lăn bánh, dừng lại, chụp ảnh, đo đạc rồi tiếp tục. Nhưng chính sự im lặng ấy lại làm nó có vẻ bí ẩn. Trên một thế giới không âm thanh, một cỗ máy do con người chế tạo đã thực hiện nhiệm vụ của mình dưới ánh sáng Mặt Trời xa xôi. Có lẽ đó là một trong những hình ảnh cô độc nhất nhưng cũng kiêu hãnh nhất, trong lịch sử khoa học.

Nhiều thập kỷ sau, vào năm 2010, các nhà nghiên cứu sử dụng ảnh từ tàu Lunar Reconnaissance Orbiter của NASA đã xác định lại vị trí chính xác của Lunokhod 1. Chiếc xe nhỏ bé ấy vẫn nằm trên Mặt Trăng, như một di vật của thời kỳ con người lần đầu gửi những “người thám hiểm không có hơi thở” vượt qua khoảng không vũ trụ. Nó không già đi theo cách chúng ta già đi; không có mưa gió để bào mòn; chỉ có bụi Mặt Trăng, bóng tối và ánh sáng kéo dài qua những chu kỳ bất tận.

Vì vậy, ngày 17 tháng 11 năm 1970 là một lời nhắc đầy cảm hứng. Khám phá không nhất thiết bắt đầu bằng tiếng chân người; đôi khi nó bắt đầu bằng một dấu bánh xe nhỏ trên vùng đất không thuộc về Trái Đất. Khi nhìn lên Mặt Trăng vào một đêm trong trẻo, bạn có thể nhớ rằng ở đâu đó trên bề mặt xa xôi ấy, Lunokhod 1 vẫn nằm im, giữ kín những ký ức của ngày lịch sử này.

5. Năm 1973: Xe tăng tiến vào Đại học Bách khoa Athens

Ngày 17 tháng 11 năm 1973 là một ngày đau thương nhưng không thể quên trong lịch sử Hy Lạp. Rạng sáng hôm ấy, chính quyền quân sự cầm quyền đã điều xe tăng tiến vào khuôn viên Đại học Bách khoa Athens, nơi sinh viên và người dân đang tổ chức biểu tình phản đối chế độ độc tài. Hình ảnh chiếc xe tăng phá cổng trường đã trở thành biểu tượng ám ảnh của cuộc đối đầu giữa quyền lực áp chế và khát vọng tự do.

Để hiểu vì sao sự kiện này lại đặc biệt, ta cần trở về Hy Lạp cuối thập niên 1960. Năm 1967, một nhóm sĩ quan quân đội tiến hành đảo chính và thiết lập chế độ độc tài quân sự thường được gọi là “Chế độ Đại tá”. Quyền tự do chính trị bị hạn chế; các đối thủ bị bắt giữ, tra tấn hoặc lưu đày; báo chí bị kiểm duyệt; nỗi sợ hãi phủ lên đời sống công cộng. Trong bầu không khí ấy, việc cất tiếng nói phản đối không chỉ cần lòng can đảm; nó có thể phải trả giá bằng cả tương lai, tự do hoặc mạng sống.

Tháng 11 năm 1973, sinh viên Đại học Bách khoa Athens bắt đầu đình công và chiếm giữ trường. Họ dựng một đài phát thanh tự chế, phát đi những lời kêu gọi đầy khẩn thiết: “Đây là Đài phát thanh của những sinh viên tự do, đang chiến đấu của Đại học Bách khoa Athens.” Những âm thanh ấy lan ra khỏi khuôn viên trường, vượt qua những con phố Athens và đi vào tâm trí của những người dân đang sống trong im lặng bắt buộc.

Cuộc biểu tình nhanh chóng không còn chỉ là vấn đề sinh viên. Công nhân, thanh niên, người dân bình thường đã kéo đến ủng hộ. Họ hô vang các khẩu hiệu đòi dân chủ, tự do và chấm dứt độc tài. Không khí tại trường đại học biến thành một thế giới thu nhỏ của hy vọng: có những người trẻ gần như không có vũ khí; có những tờ truyền đơn; có những lời hát; có nỗi sợ; và có niềm tin rằng nếu đủ nhiều người cùng đứng lên, bánh xe lịch sử có thể đổi hướng.

Nhưng chế độ quân sự không chấp nhận để ngọn lửa ấy lan rộng. Đêm 16 rạng sáng 17 tháng 11, lực lượng an ninh được huy động. Xe tăng tiến đến cổng trường. Trong các thước phim và ký ức còn lưu lại, chiếc xe tăng lao vào cánh cổng sắt khi nhiều người vẫn ở phía sau. Cảnh tượng đó không chỉ là một hành động giải tán biểu tình; nó là cú va chạm tàn khốc giữa máy móc chiến tranh và những con người tay không.

Số người chết trong cuộc đàn áp là vấn đề từng gây nhiều tranh luận do sự hỗn loạn và cách thức ghi chép của thời kỳ độc tài. Các nghiên cứu lịch sử sau này xác nhận có người thiệt mạng trong khu vực xung quanh Đại học Bách khoa và trong các cuộc đụng độ liên quan; nhiều người khác bị thương, bị bắt hoặc chịu hậu quả lâu dài. Dù những con số khác nhau theo tài liệu, bản chất của sự kiện không thay đổi: quyền lực đã dùng bạo lực để dập tắt một tiếng nói dân sự.

Điều kỳ lạ của lịch sử là chế độ có thể thắng một đêm nhưng không nhất thiết thắng được ký ức. Cuộc nổi dậy Đại học Bách khoa không lập tức lật đổ chính quyền quân sự. Tuy nhiên, nó làm lộ rõ sự khủng hoảng của chế độ; nó trở thành dấu mốc tinh thần, góp phần nuôi dưỡng phong trào dân chủ. Chỉ chưa đầy một năm sau, năm 1974, chế độ quân sự Hy Lạp sụp đổ sau những biến động nghiêm trọng liên quan đến Cyprus. Đất nước bước vào giai đoạn chuyển tiếp dân chủ.

Ngày 17 tháng 11 hằng năm sau này trở thành ngày tưởng niệm quan trọng ở Hy Lạp. Người dân mang hoa đến Đại học Bách khoa Athens; những cuộc tuần hành diễn ra để nhắc về tự do, dân chủ và sự hy sinh của thế hệ đi trước. Có những người trẻ sinh ra rất lâu sau năm 1973 vẫn tham gia. Họ không trải qua tiếng xe tăng ngoài cổng trường nhưng họ hiểu rằng quyền được nói, được học, được phản đối và được lựa chọn không tự nhiên mà có.

Khi tôi nhìn vào sự kiện Athens, tôi không chỉ thấy bi kịch. Tôi còn thấy sức mạnh lạ lùng của một chiếc đài phát thanh tự chế, của những giọng nói run rẩy nhưng không chịu im lặng. Một chế độ có thể kiểm soát đường phố trong thời gian ngắn nhưng rất khó kiểm soát hoàn toàn một ý tưởng khi ý tưởng ấy đã đi vào lòng người. Đó là lý do ngày 17 tháng 11 năm 1973 vẫn khiến người ta xúc động: nó cho thấy tự do luôn có giá nhưng cũng cho thấy nỗi sợ không phải lúc nào cũng là lời cuối cùng.

6. Năm 1989: Cách mạng Nhung bắt đầu tại Tiệp Khắc

Ngày 17 tháng 11 năm 1989, tại Prague, thủ đô Tiệp Khắc khi ấy, một cuộc tuần hành của sinh viên tưởng niệm đã biến thành khởi đầu của Cách mạng Nhung. Cái tên “Nhung” nghe mềm mại, gần như thơ mộng nhưng đằng sau nó là hàng chục năm bị kiểm soát chính trị, kiểm duyệt, giám sát và khát vọng được sống tự do. Chỉ trong vài tuần ngắn ngủi, phong trào quần chúng đã góp phần chấm dứt chế độ cộng sản độc đảng tại Tiệp Khắc bằng một quá trình tương đối ít đổ máu so với nhiều biến động lịch sử khác.

Ngày 17 tháng 11 vốn mang ý nghĩa sẵn có đối với sinh viên Tiệp Khắc. Ngày này gắn với ký ức năm 1939, khi Đức Quốc xã đàn áp sinh viên và đóng cửa các trường đại học tại vùng đất Tiệp Khắc bị chiếm đóng. Năm 1989, các sinh viên tổ chức hoạt động tưởng niệm nhưng không khí xã hội lúc ấy đã quá căng thẳng để sự kiện chỉ dừng ở quá khứ. Những người trẻ không chỉ nhớ những nạn nhân của thời phát xít; họ còn nhìn thẳng vào thực tại của chính mình.

Cuộc tuần hành diễn ra tại Prague ban đầu mang tính ôn hòa. Người tham gia mang hoa, nến và biểu ngữ; họ hát, trò chuyện, bày tỏ mong muốn thay đổi. Nhưng khi đoàn người tiến về khu vực trung tâm, lực lượng cảnh sát chống bạo động đã chặn lại và đàn áp. Nhiều người bị đánh; tin đồn về một sinh viên bị giết lan truyền nhanh chóng, dù sau này được xác định là không chính xác. Dẫu vậy, sự kiện đàn áp đã thổi bùng sự phẫn nộ vốn tích tụ trong xã hội.

Thời điểm ấy đặc biệt bởi bức tường của nỗi sợ ở Đông Âu đang rạn nứt. Ba Lan đã có những thay đổi lớn; Hungary mở cửa biên giới; Bức tường Berlin sụp đổ chỉ vài ngày trước đó, vào ngày 9 tháng 11 năm 1989. Những hình ảnh từ các nước láng giềng cho người dân Tiệp Khắc thấy rằng điều từng bị xem là không thể đang trở nên có thể. Lịch sử đôi khi lan truyền như một làn gió: một cánh cửa mở ở thành phố này có thể khiến hàng triệu người ở thành phố khác tin rằng họ cũng có quyền đẩy cánh cửa của mình.

Sau ngày 17 tháng 11, các cuộc biểu tình ở Prague ngày càng lớn. Quảng trường Wenceslas trở thành biển người. Có những buổi tối, hàng trăm nghìn người cùng rung chùm chìa khóa trên tay. Âm thanh leng keng ấy vừa là lời tạm biệt chế độ cũ, vừa như tiếng mở cửa cho một tương lai khác. Hình ảnh ấy rất đẹp: không phải tiếng súng, không phải tiếng xe tăng, mà là tiếng chìa khóa của những công dân bình thường hợp thành âm thanh lịch sử.

Nhà viết kịch và nhà bất đồng chính kiến Václav Havel trở thành một trong những gương mặt trung tâm của phong trào. Ông cùng nhiều trí thức, nghệ sĩ và nhà hoạt động tham gia thành lập Diễn đàn Công dân, tổ chức đóng vai trò quan trọng trong việc tập hợp yêu cầu cải cách. Havel từng bị chính quyền giam giữ vì các hoạt động đấu tranh cho nhân quyền. Có lẽ bởi vậy, hình ảnh ông xuất hiện trước đám đông không chỉ là hình ảnh của một chính trị gia tương lai; nó là biểu tượng cho sức mạnh của ngôn từ, nghệ thuật và lương tri.

Chỉ trong thời gian ngắn, chính quyền cộng sản Tiệp Khắc buộc phải nhượng bộ. Cuối tháng 11 năm 1989, Đảng Cộng sản tuyên bố từ bỏ vai trò lãnh đạo độc tôn. Đến ngày 29 tháng 12, Václav Havel được bầu làm tổng thống Tiệp Khắc. Từ một nhà viết kịch bị theo dõi, ông trở thành nguyên thủ quốc gia. Sự chuyển đổi ấy nghe như một tình tiết tiểu thuyết nhưng nó đã diễn ra thật trong lịch sử.

Cách mạng Nhung không hoàn toàn không có căng thẳng; không phải mọi vấn đề xã hội lập tức được giải quyết; quá trình chuyển đổi kinh tế và chính trị sau đó mang đến nhiều thách thức. Tiệp Khắc về sau cũng chia tách hòa bình thành Cộng hòa Czech và Slovakia vào năm 1993. Tuy vậy, ý nghĩa của năm 1989 vẫn vô cùng lớn: người dân đã chứng minh rằng sự thay đổi có thể bắt đầu từ những cuộc gặp gỡ, những buổi biểu tình bất bạo động, những tấm áp phích và sự kiên trì tập thể.

Nếu phải chọn một hình ảnh để ghi nhớ ngày 17 tháng 11 năm 1989, tôi sẽ chọn hình ảnh những chùm chìa khóa rung lên trong đêm Prague. Nó gợi cho tôi cảm giác vừa kỳ bí vừa hy vọng: như thể cả thành phố đang cùng thử mở một cánh cửa đã bị khóa quá lâu. Và rồi cánh cửa ấy thực sự mở ra. Đó là lời nhắc rằng lịch sử không chỉ được viết bởi những người nắm quyền; nó còn được viết bởi những người dám tụ họp, dám nói và dám tin vào ngày mai.

Kết luận

Qua những lát cắt từ năm 1558 đến năm 1989, câu hỏi ngày 17 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt đã dẫn chúng ta đi từ cung điện nước Anh, tòa nhà Quốc hội còn dang dở ở Washington, sa mạc Suez, bề mặt Mặt Trăng cho tới những con phố Prague và Athens. Mỗi sự kiện mang một sắc thái riêng; có niềm kiêu hãnh, có đau thương, có tham vọng, có hy vọng và cả những bí ẩn mà thời gian chưa bao giờ kể hết. Nhưng tựu trung, ngày 17 tháng 11 cho ta thấy một điều: lịch sử thường đổi hướng vào lúc con người dám bước qua giới hạn cũ; một nữ hoàng dám gánh lấy vận mệnh đất nước; những kỹ sư dám đào xuyên sa mạc; những nhà khoa học dám gửi cỗ xe lên Mặt Trăng; và những người dân bình thường dám cất tiếng nói về tự do.

Bạn cảm thấy nội dung này thế nào?
★ ★ ★ ★ ★

Đã có 482 lượt đánh giá với điểm trung bình là 5/5.

Để lại một phản hồi

Lưu ý: Trường hợp khẩn cấp, Quý khách vui lòng liên hệ hotline 1900.0164 để được hỗ trợ kịp thời