Ngày 14 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt? Những cánh cửa lịch sử mở ra trong đêm

Có những ngày trên tờ lịch tưởng như rất bình thường nhưng khi lần theo dấu vết của thời gian, tôi lại nhận ra chúng giống một hành lang dài với nhiều cánh cửa bí mật. Ngày 14 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt? Đó là ngày một cuốn tiểu thuyết về con cá voi trắng bắt đầu hành trình bất tử; là đêm một thành phố Anh chìm trong lửa đạn; là buổi sáng con người phóng tàu bay lên Mặt Trăng; là khoảnh khắc một tàu thăm dò lặng lẽ trở thành “vệ tinh nhân tạo” đầu tiên của sao Hỏa. Mời bạn cùng tôi bước qua những cánh cửa ấy, để nghe lịch sử kể chuyện bằng tiếng còi tàu, tiếng động cơ tên lửa, tiếng bom rơi và cả tiếng sóng biển vọng lên từ một trang sách cũ.

1. Ngày 14 tháng 11 năm 1851: “Moby-Dick” ra đời và con cá voi trắng bắt đầu ám ảnh nhân loại

Ngày 14 tháng 11 năm 1851, nhà xuất bản Harper & Brothers tại New York phát hành tiểu thuyết Moby-Dick; or, The Whale của Herman Melville. Nếu chỉ nhìn vào mốc thời gian ấy, bạn có thể nghĩ đây đơn thuần là ngày một cuốn sách được đưa lên kệ. Nhưng trong lịch sử văn chương, đó gần như là ngày một sinh vật huyền thoại được thả khỏi chiếc lồng giấy; một con cá voi trắng khổng lồ tên Moby Dick đã bơi thẳng vào tâm trí của nhiều thế hệ độc giả.

Điều thú vị là khi mới xuất bản, tác phẩm không được đón nhận nồng nhiệt như ngày nay. Ấn bản đầu tiên tại Anh, phát hành trước đó vào tháng 10 năm 1851 với nhan đề The Whale, có nhiều chi tiết khác với bản Mỹ. Đến ngày 14 tháng 11, bản Mỹ mang cái tên đầy đủ hơn ra mắt song doanh số không cao; nhiều nhà phê bình thời ấy cũng không biết phải xếp cuốn sách vào đâu. Nó vừa là chuyện phiêu lưu trên biển; vừa là khảo cứu về cá voi; vừa là triết luận về số phận, đức tin, lòng kiêu hãnh và sự điên cuồng của con người.

Tôi luôn cảm thấy có một điều kỳ bí trong số phận của Moby-Dick. Một tác phẩm bị hiểu lầm lúc mới chào đời lại dần hóa thành tượng đài. Cũng giống như chính đại dương trong sách, vẻ sâu xa của nó không thể nhìn thấy ngay từ bờ cát. Độc giả phải bước lên con tàu Pequod, chấp nhận bị gió mặn quất vào mặt, chấp nhận nghe tiếng gỗ kêu cót két giữa màn sương, rồi mới nhận ra mình đang đi vào một thế giới rộng hơn rất nhiều so với cuộc săn một con cá voi.

Nhân vật thuyền trưởng Ahab là linh hồn đen tối và ám ảnh nhất của câu chuyện. Ahab không chỉ muốn bắt Moby Dick; ông muốn trả thù nó. Con cá voi trắng từng cắn nát chân ông nhưng vết thương trên cơ thể chỉ là bề mặt. Sâu hơn thế, Ahab nhìn Moby Dick như gương mặt của một thế lực vô hình đang chế nhạo, ngăn cản và làm tổn thương đời mình. Vì vậy, cuộc săn cá voi biến thành cuộc chiến tuyệt vọng giữa một cá nhân với vũ trụ.

“Tôi sẽ đâm xuyên qua chiếc mặt nạ ấy”, tinh thần ấy như âm vang xuyên suốt cuộc đời Ahab. Ông không còn phân biệt được đâu là kẻ thù thật sự; đâu là nỗi đau do chính mình nuôi lớn. Moby Dick có thể chỉ là một con vật khổng lồ, hành động theo bản năng sinh tồn. Nhưng trong đôi mắt Ahab, nó trở thành biểu tượng của định mệnh. Và chính từ sự nhầm lẫn bi thảm đó, con tàu Pequod đã đi tới kết cục không thể tránh khỏi.

Ngày nay, khi nhắc đến câu hỏi ngày 14 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt, việc Moby-Dick xuất bản là một mốc đáng nhớ không chỉ với người yêu sách. Nó nhắc chúng ta rằng có những sáng tạo không được thời đại của chúng nhận ra ngay. Có những cuốn sách cần rất nhiều năm, thậm chí nhiều thế hệ, để được đọc đúng cách. Herman Melville qua đời năm 1891 trong cảnh gần như bị lãng quên; còn tác phẩm của ông chỉ thực sự được khôi phục vị thế vào thế kỷ 20.

Cuốn tiểu thuyết ấy cũng khiến tôi nghĩ về một điều gần gũi hơn. Mỗi người đều có thể có một “Moby Dick” riêng; đó có thể là nỗi ám ảnh, một thất bại cũ, một lời xúc phạm chưa quên hay một mục tiêu mà ta theo đuổi đến mức đánh mất chính mình. Câu chuyện của Ahab không chỉ xảy ra giữa Thái Bình Dương mênh mông. Nó có thể xảy ra trong bất cứ trái tim nào khi lòng quyết tâm vượt qua ranh giới của sự tỉnh táo.

Vì thế, ngày 14 tháng 11 năm 1851 không chỉ ghi dấu sự xuất hiện của một cuốn sách. Nó đánh dấu sự ra đời của một câu hỏi lớn: con người sẽ trở nên vĩ đại hay tự hủy diệt khi cố đối đầu với những điều mình không thể kiểm soát? Hơn một thế kỷ rưỡi đã trôi qua, câu hỏi ấy vẫn dập dềnh như sóng đen dưới thân tàu Pequod.

2. Ngày 14 tháng 11 năm 1889: Jawaharlal Nehru chào đời, một tương lai Ấn Độ bắt đầu thành hình

Ngày 14 tháng 11 năm 1889, tại Allahabad, thuộc Ấn Độ dưới quyền cai trị của thực dân Anh, Jawaharlal Nehru ra đời. Cậu bé ấy sinh trong một gia đình giàu có, có địa vị và được hưởng nền giáo dục ưu tú. Không ai vào ngày hôm đó có thể biết rằng đứa trẻ này sau đó sẽ trở thành một trong những gương mặt quan trọng nhất của phong trào độc lập Ấn Độ; rồi trở thành Thủ tướng đầu tiên của đất nước sau khi giành tự do năm 1947.

Nehru lớn lên trong không gian rất khác với phần đông người dân Ấn Độ cùng thời. Cha ông, Motilal Nehru là một luật sư thành đạt; gia đình sống sung túc và có mối liên hệ với tầng lớp tinh hoa. Nehru được học tại Harrow, một trường danh giá ở Anh, rồi tiếp tục theo học tại Trinity College, Đại học Cambridge. Sau đó, ông học luật tại Inner Temple ở London. Con đường trước mặt Nehru dường như đã được trải thảm bằng những cơ hội hiếm có.

Nhưng lịch sử đôi khi kéo một con người ra khỏi chiếc ghế êm ái nhất để đặt họ trước những cơn bão lớn nhất. Nehru trở về Ấn Độ, hành nghề luật trong một thời gian, rồi dần bị cuốn vào phong trào đấu tranh chống thực dân. Cuộc gặp gỡ với Mahatma Gandhi đã thay đổi sâu sắc hướng đi của ông. Nếu Gandhi là hình ảnh của tinh thần bất bạo động, sự giản dị và sức mạnh đạo đức thì Nehru đem đến một diện mạo khác; hiện đại hơn, quốc tế hơn, giàu khát vọng khoa học và công nghiệp hóa hơn.

Tôi nghĩ điều làm Nehru trở nên đặc biệt không chỉ là vị trí chính trị. Ông là một con người đứng giữa nhiều thế giới. Ông chịu ảnh hưởng của giáo dục phương Tây nhưng lại dấn thân vào cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc; ông xuất thân quý tộc nhưng phải đối diện với sự nghèo khổ khủng khiếp của hàng triệu người dân; ông có tư duy duy lý, yêu khoa học nhưng cũng sống trong một đất nước có bề dày tâm linh và truyền thống vô cùng phức tạp.

Trong những năm đấu tranh, Nehru nhiều lần bị chính quyền Anh bắt giam. Những năm tháng trong tù không làm ông lặng im. Trái lại, đó là lúc ông viết thư cho con gái Indira Gandhi, người sau này cũng trở thành Thủ tướng Ấn Độ. Những bức thư ấy bàn về lịch sử thế giới, khoa học, văn minh, tự nhiên và trách nhiệm của con người. Chúng cho thấy Nehru không chỉ muốn giành độc lập bằng khẩu hiệu; ông muốn xây dựng một thế hệ biết suy nghĩ, biết đặt câu hỏi và biết nhìn đất nước mình trong mối liên hệ với toàn nhân loại.

Khi Ấn Độ tuyên bố độc lập vào ngày 15 tháng 8 năm 1947, Nehru đọc bài diễn văn nổi tiếng mang tên Tryst with Destiny, thường được dịch là “Cuộc hẹn với định mệnh”. Đó là thời điểm đầy ánh sáng nhưng cũng đầy đau đớn. Độc lập đi cùng cuộc chia cắt Ấn Độ và Pakistan; hàng triệu người phải di cư; bạo lực tôn giáo bùng nổ; những đoàn người dài vô tận mang theo hành lý, ký ức và nỗi sợ hãi di chuyển qua các đường biên giới mới xuất hiện.

Trong bối cảnh ấy, Nehru trở thành người chèo lái một quốc gia non trẻ nhưng khổng lồ, đa ngôn ngữ, đa tôn giáo và đầy vết thương. Ông đặt nền móng cho nhiều chính sách phát triển về giáo dục, khoa học, công nghiệp và thể chế dân chủ. Nehru cũng là một trong những nhân vật nổi bật thúc đẩy Phong trào Không liên kết trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh; ông muốn các quốc gia mới độc lập không bị biến thành quân cờ giữa những siêu cường.

Dĩ nhiên, di sản của Nehru không chỉ có những trang được ca ngợi. Chính sách kinh tế thiên về vai trò nhà nước, các căng thẳng biên giới, đặc biệt là cuộc chiến với Trung Quốc năm 1962, cùng nhiều vấn đề kéo dài tại Kashmir vẫn là chủ đề tranh luận. Nhưng một nhân vật lịch sử lớn thường không thể được hiểu bằng một màu duy nhất. Nehru vừa có những thành tựu đáng kể, vừa có những giới hạn của thời đại, của hoàn cảnh và của chính lựa chọn cá nhân.

Tại Ấn Độ, ngày sinh của ông, 14 tháng 11, được kỷ niệm là Ngày Thiếu nhi. Nehru thường được trẻ em gọi thân mật là “Chacha Nehru” nghĩa là “Bác Nehru”. Hình ảnh ấy có thể khiến nhiều người ngạc nhiên, bởi ông vốn là nhà lãnh đạo gắn với những bài toán địa chính trị đầy căng thẳng. Nhưng có lẽ chính vì ông luôn nói đến tương lai, giáo dục và thế hệ mới, ngày sinh của ông đã trở thành một dịp để đất nước nhớ rằng trẻ em không chỉ là đối tượng cần được bảo vệ; các em là những người sẽ viết tiếp lịch sử.

Vậy nên, khi nhìn lại ngày 14 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt, sự ra đời của Jawaharlal Nehru giống như một hạt giống được gieo xuống rất lâu trước khi cây độc lập của Ấn Độ vươn lên. Không ai biết trước một đứa trẻ sẽ trở thành ai. Nhưng lịch sử đã nhiều lần chứng minh rằng từ những ngày sinh tưởng chừng bình lặng, số phận của cả một dân tộc có thể bắt đầu đổi hướng.

3. Đêm 14 tháng 11 năm 1940: Coventry chìm trong biển lửa của Thế chiến thứ hai

Đêm 14 rạng sáng 15 tháng 11 năm 1940, thành phố Coventry của nước Anh trải qua một trong những cuộc không kích tàn khốc nhất trong Thế chiến thứ hai. Khi trời vừa sụp tối, những chiếc máy bay ném bom của Đức Quốc xã bắt đầu xuất hiện. Rồi bầu trời vốn quen thuộc với mây lạnh và mưa phùn nước Anh biến thành một mái vòm rực đỏ; tiếng còi báo động, tiếng nổ, tiếng kính vỡ và tiếng người gọi nhau trong hoảng loạn hòa thành thứ âm thanh mà những người sống sót không bao giờ quên được.

Coventry không phải một mục tiêu ngẫu nhiên. Đây là thành phố có vai trò công nghiệp quan trọng, đặc biệt liên quan đến sản xuất động cơ, máy móc, vũ khí và các bộ phận phục vụ chiến tranh. Trong thời kỳ Blitz, chiến dịch oanh tạc của Đức nhằm vào các thành phố Anh, những nơi như Coventry mang ý nghĩa quân sự và tâm lý rất lớn. Nhưng khi bom rơi xuống khu dân cư, nhà thờ, trường học và bệnh viện, ranh giới giữa “mục tiêu công nghiệp” với “cuộc sống dân sự” trở nên mong manh đến đau lòng.

Cuộc tấn công kéo dài nhiều giờ. Hàng trăm máy bay Đức tham gia, thả xuống Coventry một khối lượng bom nổ mạnh và bom cháy khổng lồ. Các đám cháy bùng lên ở nhiều nơi, rồi kết nối lại thành những bức tường lửa. Người dân chạy xuống hầm trú ẩn; lính cứu hỏa vật lộn với nguồn nước thiếu hụt, đường sá bị phá hủy và các điểm cháy xuất hiện liên tục. Trong bóng tối, một người có thể không biết ngôi nhà của mình còn hay mất; có thể không biết người thân đang ở hầm trú ẩn nào; có thể chỉ nghe thấy thành phố đang vỡ vụn quanh mình.

Nhà thờ Coventry Cathedral, một biểu tượng kiến trúc của thành phố, bị tàn phá nghiêm trọng. Mái nhà sụp đổ; phần lớn công trình cháy rụi. Tuy nhiên, chính từ đống đổ nát ấy, một biểu tượng khác đã sinh ra. Sau chiến tranh, Coventry không chỉ chọn cách ghi nhớ bằng giận dữ. Thành phố còn trở thành một tiếng nói mạnh mẽ cho sự hòa giải. Tàn tích của nhà thờ cũ được giữ lại như một chứng tích; bên cạnh đó, một nhà thờ mới được xây dựng, thể hiện ý chí không để ký ức về chiến tranh chỉ nuôi dưỡng lòng thù hận.

Có một chi tiết khiến câu chuyện về Coventry luôn mang sắc màu bí ẩn trong lịch sử chiến tranh. Nhiều năm sau, người ta tranh luận liệu chính phủ Anh và Thủ tướng Winston Churchill có biết trước cuộc tấn công hay không nhờ các thông tin tình báo giải mã được từ hệ thống Enigma của Đức. Một số lời đồn từng cho rằng Anh đã không sơ tán Coventry để tránh lộ khả năng giải mã. Tuy nhiên, các nghiên cứu lịch sử nghiêm túc cho thấy tình hình phức tạp hơn rất nhiều; thông tin tình báo không đầy đủ, việc diễn giải tín hiệu khó khăn và mục tiêu chính xác của Đức không được xác định chắc chắn trước cuộc không kích.

Dù câu trả lời cuối cùng của mọi tranh luận có ra sao, điều chắc chắn là người dân Coventry đã phải trả giá bằng mạng sống và ký ức. Hơn 500 người thiệt mạng, hàng trăm người bị thương nặng, hàng nghìn ngôi nhà bị phá hủy hoặc hư hại. Những con số ấy lạnh lùng nhưng phía sau mỗi con số là một căn bếp chưa kịp dọn; một bức thư chưa gửi; một đứa trẻ ngủ quên trước khi còi báo động vang lên; một người lính trở về và không còn tìm thấy ngôi nhà của mình.

Trong tiếng Anh, từ “Coventration” từng được Đức Quốc xã sử dụng như một động từ mang nghĩa hủy diệt một thành phố bằng không kích, xuất phát từ tên Coventry. Chỉ riêng việc tên một thành phố bị biến thành khái niệm về sự tàn phá đã cho thấy vết thương của đêm 14 tháng 11 sâu đến thế nào. Nhưng lịch sử của Coventry không kết thúc trong tro tàn. Thành phố được tái thiết; những công trình mới mọc lên; cuộc sống trở lại; và quan trọng hơn, ký ức được chuyển hóa thành thông điệp hòa bình.

Tôi cho rằng đây là một trong những lý do khiến việc tìm hiểu ngày 14 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt không nên chỉ dừng ở sự tò mò. Lịch sử không phải tủ trưng bày những ngày tháng cũ. Nó là lời nhắc nhở. Coventry nhắc chúng ta rằng chiến tranh, dù được gọi bằng những mỹ từ chiến lược hay quân sự, trước hết vẫn đổ xuống đầu những con người bình thường. Và giữa những tàn tích tưởng không thể cứu vãn, con người vẫn có thể chọn xây dựng lại, không chỉ xây bằng gạch đá mà còn bằng lòng can đảm để không lặp lại quá khứ.

4. Ngày 14 tháng 11 năm 1969: Apollo 12 lao vào bầu trời, mang con người trở lại Mặt Trăng

Sáng ngày 14 tháng 11 năm 1969, bầu trời Florida rung chuyển khi tên lửa Saturn V cất cánh từ Trung tâm Vũ trụ Kennedy, đưa phi hành đoàn Apollo 12 hướng về Mặt Trăng. Chỉ bốn tháng trước đó, Apollo 11 đã làm nên kỳ tích khi Neil Armstrong và Buzz Aldrin trở thành những người đầu tiên đặt chân lên bề mặt Mặt Trăng. Nhưng Apollo 12 không phải chuyến bay “đi lại con đường cũ”; nó là bước chứng minh rằng cuộc đổ bộ lên Mặt Trăng không chỉ là một khoảnh khắc may mắn hay màn trình diễn đơn lẻ.

Trên khoang tàu là ba phi hành gia: Charles “Pete” Conrad, Richard Gordon và Alan Bean. Conrad là chỉ huy; Gordon điều khiển mô-đun chỉ huy ở quỹ đạo Mặt Trăng; Bean cùng Conrad sẽ đáp xuống bề mặt Mặt Trăng. Họ là những con người được huấn luyện để đối mặt với mọi thứ, từ sự cố kỹ thuật đến trạng thái không trọng lực. Nhưng ngay cả những người can đảm nhất cũng không thể đoán hết được điều đang chờ họ chỉ vài chục giây sau khi rời bệ phóng.

Khoảng 36 giây sau khi cất cánh, Apollo 12 bị sét đánh. Không lâu sau đó, một cú sét khác tiếp tục giáng vào hệ thống. Trong khoang điều khiển, nhiều cảnh báo bất thường xuất hiện; dữ liệu trở nên hỗn loạn; các hệ thống đo đạc dường như mất phương hướng. Nếu bạn tưởng tượng mình đang ngồi trong một “ống kim loại” khổng lồ, rung chuyển dữ dội, lao lên trời với vận tốc ngày càng lớn, rồi đèn cảnh báo bỗng đồng loạt báo lỗi, bạn sẽ hiểu tại sao khoảnh khắc ấy từng khiến cả trung tâm điều khiển nín thở.

Điều cứu Apollo 12 không chỉ là công nghệ mà còn là sự bình tĩnh đáng kinh ngạc của con người. Kỹ sư trẻ John Aaron tại trung tâm điều khiển đã nhanh chóng nhận ra hiện tượng và đưa ra chỉ dẫn nổi tiếng: chuyển hệ thống sang chế độ “SCE to AUX”. Câu lệnh này nghe cực kỳ bí hiểm với người không chuyên môn; thậm chí một số thành viên trong phòng điều khiển ban đầu cũng không hiểu ngay. Nhưng phi hành gia Alan Bean đã nhận ra công tắc cần thiết và thực hiện thao tác. Dữ liệu dần được khôi phục; tên lửa tiếp tục hành trình.

“SCE to AUX” từ đó trở thành một trong những câu nói biểu tượng của lịch sử hàng không vũ trụ. Nó là minh chứng rằng trong thời khắc hỗn loạn nhất, kiến thức sâu sắc và một cái đầu lạnh có thể tạo ra khác biệt giữa thất bại với thành công. Có lẽ điều kỳ lạ nhất là một nhiệm vụ bay tới Mặt Trăng, nơi tưởng như đã tính toán mọi rủi ro, lại suýt bị đe dọa bởi thứ rất quen thuộc trên Trái Đất: một cơn giông.

Ngày 19 tháng 11 năm 1969, mô-đun Mặt Trăng Intrepid đáp xuống vùng Ocean of Storms, tức “Đại Dương Bão Tố”. Cái tên ấy nghe như một lời chào đen tối dành cho chuyến bay từng gặp sét đánh. Conrad và Bean trở thành những người thứ ba và thứ tư bước lên Mặt Trăng. Conrad, vốn có vóc dáng thấp hơn Armstrong, đã nói một câu đùa khi bước xuống: “Có thể đó là một bước nhỏ với Neil nhưng là một bước dài với tôi.” Trong một nhiệm vụ đầy kỹ thuật và căng thẳng, chút hài hước ấy khiến các phi hành gia trở nên gần gũi hơn; họ không phải những nhân vật thần thoại, mà là những con người thật đang đứng trên một thế giới khác.

Apollo 12 thực hiện nhiều nhiệm vụ khoa học quan trọng. Conrad và Bean triển khai các thiết bị thí nghiệm trên bề mặt Mặt Trăng; thu thập mẫu đất đá; chụp ảnh; khảo sát khu vực hạ cánh. Một trong những thành công nổi bật là họ tiếp cận tàu khảo sát không người lái Surveyor 3, vốn đã đáp xuống Mặt Trăng từ năm 1967. Họ lấy về một số bộ phận của Surveyor 3 để các nhà khoa học nghiên cứu xem vật liệu nhân tạo chịu đựng môi trường không gian khắc nghiệt ra sao sau nhiều năm.

Thành tựu này có ý nghĩa lớn vì nó biến Apollo 12 thành một chuyến thám hiểm chính xác hơn. Nếu Apollo 11 chứng minh con người có thể đến Mặt Trăng, Apollo 12 chứng minh họ có thể hạ cánh gần một vị trí được chọn, thực hiện công việc khoa học có mục tiêu và trở về an toàn. Những thành công ấy mở đường cho các sứ mệnh Apollo sau này, vốn ngày càng tham vọng hơn trong việc nghiên cứu địa chất Mặt Trăng.

Khi nhắc về ngày 14 tháng 11 năm 1969, tôi thường hình dung một khung cảnh đầy đối lập. Dưới mặt đất là tiếng gầm dữ dội của Saturn V; trên cao là khoảng không im lặng tuyệt đối. Bên trong con tàu là ba con người với nhịp tim, nỗi lo và kỹ năng của họ; phía trước là Mặt Trăng lạnh lẽo, xa xôi. Chuyến đi ấy nhắc bạn và tôi rằng những bước tiến vĩ đại hiếm khi bắt đầu trong sự chắc chắn hoàn hảo. Đôi khi, chúng bắt đầu bằng một sự cố bất ngờ, rồi được cứu vãn bởi khả năng không bỏ cuộc.

5. Ngày 14 tháng 11 năm 1971: Mariner 9 trở thành con tàu đầu tiên bay vào quỹ đạo sao Hỏa

Nếu Apollo 12 đưa con người đến gần Mặt Trăng thì ngày 14 tháng 11 năm 1971 lại đánh dấu một cuộc chinh phục khác, xa hơn và cô độc hơn nhiều. Vào ngày này, tàu vũ trụ Mariner 9 của NASA đi vào quỹ đạo sao Hỏa, trở thành phi thuyền đầu tiên của loài người quay quanh một hành tinh khác. Không có tiếng vỗ tay của phi hành gia trong khoang tàu; không có bàn chân người in trên đất đỏ. Chỉ có một cỗ máy im lặng, cách Trái Đất hàng chục triệu kilomet, mang theo đôi mắt điện tử hướng vào một thế giới từ lâu đã khuấy động trí tưởng tượng của nhân loại.

Trước Mariner 9, sao Hỏa thường hiện lên qua kính thiên văn như một chấm đỏ bí ẩn. Từ thế kỷ 19, nhiều người từng tin rằng trên hành tinh này có “kênh đào” do nền văn minh thông minh xây dựng. Ý tưởng ấy bắt nguồn từ những quan sát và cách diễn giải chưa chính xác nhưng nó đã nuôi dưỡng vô số tác phẩm khoa học viễn tưởng. Sao Hỏa trở thành vùng đất của người ngoài hành tinh, những thành phố cổ, sa mạc đỏ và các bí mật nằm dưới lớp bụi.

Đến khi Mariner 9 tiến gần sao Hỏa, nó gặp một khung cảnh gần như không ai mong đợi. Toàn bộ hành tinh đang bị bao phủ bởi một cơn bão bụi khổng lồ. Các thiết bị ban đầu không thể nhìn rõ bề mặt; sao Hỏa trông như một quả cầu mờ đục màu cam nâu, che giấu mọi địa hình bên dưới. Nếu đây là một câu chuyện phiêu lưu thì đó là khoảnh khắc nhà thám hiểm vừa đến cổng thành đã thấy cả thế giới bị màn sương khổng lồ nuốt chửng.

Nhưng Mariner 9 không bỏ cuộc. Nó kiên nhẫn bay quanh sao Hỏa, chờ các cơn bão bụi lắng xuống. Khi bầu khí quyển dần quang hơn, những hình ảnh gửi về đã làm thay đổi hoàn toàn hiểu biết của con người. Sao Hỏa không phải một quả cầu trơn tru, đơn điệu hay chỉ có vài đường kênh bí ẩn. Nó là một thế giới có núi lửa khổng lồ, hẻm núi sâu, miệng hố va chạm, vùng đồng bằng và các dấu vết địa chất phức tạp.

Mariner 9 giúp con người quan sát Olympus Mons, ngọn núi lửa lớn nhất từng biết trong Hệ Mặt Trời. Nếu đặt Olympus Mons lên Trái Đất, nó sẽ khiến nhiều ngọn núi nổi tiếng của chúng ta trở nên nhỏ bé. Tàu thăm dò cũng ghi lại hình ảnh Valles Marineris, hệ thống hẻm núi khổng lồ được đặt tên để vinh danh chương trình Mariner. Hẻm núi này dài hàng nghìn kilomet, sâu hơn nhiều lần Grand Canyon ở Mỹ và rộng đến mức nếu đặt trên Trái Đất, nó có thể kéo dài qua một phần đáng kể lãnh thổ quốc gia.

Những phát hiện ấy tạo nên cảm giác vừa choáng ngợp vừa cô đơn. Sao Hỏa không còn là chiếc đĩa đỏ nhỏ xíu trên bầu trời đêm; nó trở thành một thế giới có địa chất dữ dội, từng có hoạt động núi lửa mạnh mẽ và mang những câu hỏi lớn về nước, khí hậu, thậm chí là khả năng tồn tại của sự sống trong quá khứ. Mariner 9 đã gửi về hơn 7.000 hình ảnh, mở ra một chương mới cho ngành khoa học hành tinh.

Tôi thích nghĩ rằng Mariner 9 là một nhà thám hiểm có tính cách rất đặc biệt. Nó không “nói” bằng lời; không có gương mặt để thể hiện sự ngạc nhiên; không có trái tim để hồi hộp. Nhưng mỗi bức ảnh nó gửi về giống như một bức thư từ hành tinh đỏ. Và những bức thư ấy nói với nhân loại rằng vũ trụ luôn phức tạp hơn các huyền thoại chúng ta từng bịa ra nhưng cũng kỳ vĩ hơn rất nhiều.

Sự kiện ngày 14 tháng 11 năm 1971 còn có một ý nghĩa sâu sắc hơn: nó chứng minh con người có thể mở rộng giác quan của mình vượt xa giới hạn cơ thể. Đôi mắt chúng ta không thể nhìn rõ sao Hỏa từ Trái Đất; đôi chân chúng ta chưa thể đặt lên đó; nhưng trí tuệ đã chế tạo một cỗ máy có thể bay đến, quan sát và kể lại. Mariner 9 không chỉ khám phá sao Hỏa. Nó cho thấy trí tò mò của con người có thể vượt qua khoảng trống lạnh giá giữa các hành tinh.

Đến hôm nay, sau nhiều tàu quỹ đạo, tàu đổ bộ và xe tự hành như Spirit, Opportunity, Curiosity hay Perseverance, sao Hỏa vẫn tiếp tục gọi mời chúng ta. Nhưng nếu lần ngược về khởi đầu của hành trình quan sát hành tinh đỏ từ quỹ đạo, ngày 14 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt sẽ đưa bạn đến với Mariner 9; cỗ máy nhỏ bé đã bay qua bóng tối để vén màn bụi phủ trên một thế giới khác.

6. Ngày 14 tháng 11 năm 1994: Eurostar khởi hành, thu hẹp khoảng cách dưới lòng biển Manche

Ngày 14 tháng 11 năm 1994, các chuyến tàu Eurostar bắt đầu khai thác thương mại, nối London với Paris và Brussels qua đường hầm eo biển Manche. Với nhiều người, đây có thể chỉ là câu chuyện giao thông hiện đại. Nhưng nếu bạn đặt mình vào tâm thế của những thế kỷ trước, khi eo biển Manche là ranh giới đầy gió, sóng dữ và những chuyến phà chòng chành, việc ngồi trên tàu ở Anh rồi đi xuyên dưới đáy biển để đến lục địa châu Âu thật sự mang cảm giác như bước vào một giấc mơ từng bị xem là không tưởng.

Ý tưởng xây đường hầm dưới eo biển Manche thực ra đã xuất hiện từ rất sớm. Từ thế kỷ 19, các kỹ sư đã mơ về một kết nối cố định giữa Anh và Pháp. Nhưng giấc mơ ấy liên tục bị chặn lại bởi nỗi lo an ninh, chi phí khổng lồ và thách thức kỹ thuật. Nước Anh vốn là một hòn đảo; khoảng cách với lục địa không chỉ là địa lý mà còn là một phần tâm lý, lịch sử và bản sắc. Một đường hầm xuyên biển vì vậy không đơn thuần là công trình xây dựng; nó là biểu tượng của việc kết nối hai không gian từng luôn nhìn nhau qua mặt nước.

Đường hầm eo biển Manche, thường được gọi là Channel Tunnel hoặc Chunnel, chính thức khánh thành vào năm 1994. Công trình bao gồm các đường hầm chạy dưới đáy biển, với chiều dài khoảng 50 kilomet; trong đó đoạn nằm dưới biển là một trong những phần đường hầm dưới nước dài nhất thế giới. Các kỹ sư phải đối mặt với địa chất phức tạp, áp lực nước, yêu cầu thông gió, an toàn cháy nổ và vô số vấn đề mà chỉ cần một sai sót nhỏ cũng có thể biến giấc mơ thành thảm họa.

Khi Eurostar bắt đầu vận hành thương mại vào ngày 14 tháng 11, hành trình London – Paris hay London – Brussels đã bước sang một kỷ nguyên mới. Thay vì phải đến cảng, chờ phà hoặc máy bay, hành khách có thể lên tàu tại trung tâm thành phố, ngồi trong khoang kín, nhìn cảnh vật ngoài cửa sổ, rồi đi vào đoạn hầm tối dưới lòng biển. Có lẽ giây phút tàu lao vào bóng đen ấy luôn gợi một cảm giác rất lạ; phía trên là biển, phía dưới là lớp đất đá, còn giữa khoảng sâu ấy là con người đang di chuyển bằng tốc độ của thời hiện đại.

Tôi cho rằng Eurostar mang ý nghĩa lớn hơn việc rút ngắn thời gian di chuyển. Nó làm thay đổi cách con người cảm nhận về khoảng cách. Paris, Brussels và London từng hiện lên như những điểm đến tách biệt bởi biên giới, nước biển và hành trình dài. Khi tàu cao tốc xuất hiện, những thành phố ấy trở nên gần hơn trong đời sống thường nhật; gần hơn với doanh nhân, sinh viên, khách du lịch, nghệ sĩ và bất cứ ai muốn bước qua biên giới mà không cần rời mặt đất quá lâu.

Dĩ nhiên, một công trình khổng lồ không bao giờ chỉ mang màu hồng. Chi phí xây dựng đường hầm vượt xa nhiều dự tính; các vấn đề vận hành, tài chính và an ninh từng gây tranh luận. Nhưng nếu nhìn ở góc độ biểu tượng, đường hầm vẫn là một chiến thắng của kỹ thuật và ý chí hợp tác. Nó nói rằng những giới hạn tự nhiên có thể được vượt qua, không phải bằng việc xóa bỏ thiên nhiên, mà bằng cách hiểu nó đủ sâu để tìm đường đi qua.

Đặc biệt, sự kiện Eurostar khai trương cũng có chất “kỳ bí” rất riêng. Con người vốn quen với việc đi thuyền trên mặt biển hoặc bay trên bầu trời. Còn việc chạy dưới đáy biển lại đánh thức một cảm giác nguyên thủy hơn; như thể ta đang đi vào lòng một con quái vật khổng lồ của địa chất, nơi bóng tối bao quanh và hàng triệu tấn nước ở ngay phía trên đầu. Nhưng thay vì sợ hãi, ta có thể đọc sách, uống cà phê, trò chuyện, thậm chí ngủ quên trong khoang tàu. Đó chính là điều kỳ diệu của kỹ thuật: biến điều từng đáng sợ thành một phần bình thường của đời sống.

Ngày 14 tháng 11 năm 1994 vì thế là một mốc đáng nhớ của châu Âu hiện đại. Nó không phải ngày nổ ra một cuộc chiến hay ngày một đế chế sụp đổ. Nó là ngày con người chọn kết nối. Giữa một lịch sử châu Âu từng đầy những xung đột, đường hầm dưới biển giống như lời khẳng định âm thầm rằng các bờ biển có thể là ranh giới nhưng cũng có thể là nơi bắt đầu của một cây cầu vô hình.

Kết luận

Qua những dấu mốc từ năm 1851 đến năm 1994, câu hỏi ngày 14 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt đã dẫn tôi và bạn đi qua những không gian rất khác nhau; từ boong tàu Pequod săn cá voi trắng đến thành phố Coventry rực lửa; từ bệ phóng Apollo 12 rung chuyển đến quỹ đạo sao Hỏa im lặng; từ ngày sinh của Jawaharlal Nehru đến đoàn tàu Eurostar lao dưới lòng biển Manche. Mỗi sự kiện là một lát cắt của khát vọng, sai lầm, đau thương và sức sáng tạo của nhân loại. Có lẽ điều kỳ bí nhất của lịch sử là thế này: một ngày tưởng như bình thường có thể chứa cả một cuốn tiểu thuyết, một cuộc đời lãnh đạo, một thành phố đổ nát, một hành tinh xa xôi và một đường hầm xuyên biển. Chỉ cần bạn chịu dừng lại, mở cánh cửa của quá khứ, những ngày tháng cũ sẽ bắt đầu thì thầm câu chuyện của mình.

Nội dung liên quan

Ngày 15 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?

Ngày 13 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?

Ngày 12 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?

Ngày 11 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?

Ngày 10 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?

Ngày 9 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?