Ngày 18 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?

Ngày 18 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?

Có những ngày trên lịch tưởng như chỉ là một con số lặng lẽ nhưng càng lần theo dấu vết quá khứ, tôi càng nhận ra mỗi ngày đều có thể cất giấu những cánh cửa bí mật dẫn vào lịch sử. Ngày 18 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt? Đó là ngày một vương cung thánh đường khổng lồ được thánh hiến sau hơn một thế kỷ xây dựng; ngày những chiếc đồng hồ tại Bắc Mỹ cùng được “thuần hóa”; ngày một chú chuột hoạt hình cất tiếng nói đầu tiên; ngày thế giới chứng kiến một bi kịch ám ảnh; và cũng là ngày những cánh cửa mới mở ra cho tự do, công lý cùng quyền được yêu. Mời bạn cùng tôi ngược dòng thời gian để khám phá những lát cắt đặc biệt nhất của ngày 18 tháng 11.

1. Năm 1626: Vương cung thánh đường Thánh Phêrô được thánh hiến sau hơn một thế kỷ chờ đợi

Ngày 18 tháng 11 năm 1626, tại Thành Vatican, Giáo hoàng Urbanô VIII cử hành nghi thức thánh hiến Vương cung thánh đường Thánh Phêrô mới. Khoảnh khắc ấy không chỉ đánh dấu sự hoàn thành của một công trình tôn giáo vĩ đại; nó còn giống như tiếng chuông khép lại hơn một trăm năm tranh luận, thiết kế, xây dựng, biến động chính trị và những tham vọng nghệ thuật lớn nhất của châu Âu thời Phục Hưng.

Nếu từng đứng ở Quảng trường Thánh Phêrô, có lẽ bạn sẽ hiểu vì sao công trình này dễ khiến người ta có cảm giác mình đang bước vào một không gian vượt khỏi đời thường. Mái vòm khổng lồ vươn lên bầu trời La Mã; hàng cột ôm lấy quảng trường như vòng tay của lịch sử; phía bên trong là ánh sáng, đá cẩm thạch, tượng đài, tranh khảm và những khoảng không mênh mông khiến tiếng bước chân của con người trở nên nhỏ bé. Nhưng vẻ uy nghi đó không xuất hiện trong một sớm một chiều.

Trước khi có nhà thờ hiện nay, nơi đây từng là Vương cung thánh đường Thánh Phêrô cũ do Hoàng đế Constantinus cho xây vào thế kỷ IV. Theo truyền thống Kitô giáo, ngôi thánh đường được dựng gần nơi chôn cất Thánh Phêrô, vị tông đồ được xem là giám mục đầu tiên của Rôma. Qua nhiều thế kỷ, công trình cổ dần xuống cấp. Đến đầu thế kỷ XVI, Giáo hoàng Julius II đưa ra quyết định táo bạo: xây một vương cung thánh đường mới, lớn hơn, lộng lẫy hơn và xứng đáng hơn với vị thế tinh thần của Tòa Thánh.

Công trình bắt đầu vào năm 1506 nhưng lịch sử của nó gần như là một cuốn tiểu thuyết dài. Kiến trúc sư Donato Bramante là người đầu tiên đặt nền móng cho bản thiết kế mới; sau đó, Raphael, Antonio da Sangallo Trẻ, Michelangelo và Carlo Maderno lần lượt tiếp nối. Mỗi người mang đến một tư duy riêng; mỗi bản thiết kế đều thay đổi số phận của công trình. Có thời điểm, dường như Vương cung thánh đường Thánh Phêrô không chỉ được xây bằng đá mà còn được xây bằng tranh luận, lòng kiêu hãnh, niềm tin và cả sự cạnh tranh giữa những thiên tài.

Michelangelo, khi đã ở tuổi cao, nhận nhiệm vụ thiết kế mái vòm vào năm 1546. Ông không kịp nhìn thấy công trình hoàn tất nhưng ý tưởng của ông trở thành linh hồn kiến trúc cho toàn bộ không gian. Mái vòm Thánh Phêrô về sau đã ảnh hưởng đến vô số công trình nổi tiếng; từ Nhà thờ Thánh Paul ở London đến Điện Capitol ở Washington, D.C. Có thể nói, vào ngày 18 tháng 11 năm 1626, không chỉ một công trình được thánh hiến; một ngôn ngữ kiến trúc mới cũng bước vào lịch sử nhân loại.

Điều đặc biệt là việc xây dựng Vương cung thánh đường Thánh Phêrô từng liên quan trực tiếp đến một trong những biến cố làm rung chuyển Kitô giáo phương Tây. Để có kinh phí xây dựng, việc bán ân xá đã được đẩy mạnh ở nhiều nơi; điều này góp phần châm ngòi cho sự phản đối của Martin Luther vào năm 1517 và dẫn đến phong trào Cải cách Tin Lành. Vì vậy, đằng sau những bức tường tráng lệ ấy là một câu chuyện phức tạp: đức tin, quyền lực, nghệ thuật và tiền bạc đôi khi va chạm nhau dữ dội hơn chúng ta tưởng.

Ngày thánh hiến năm 1626 diễn ra đúng 1.300 năm sau lễ thánh hiến nhà thờ Thánh Phêrô cũ theo truyền thống ghi nhận. Sự trùng hợp ấy khiến buổi lễ mang ý nghĩa biểu tượng rất lớn. Một thời đại cũ được nhắc lại; một thời đại mới được xác nhận. Với tôi, đây là một trong những sự kiện đáng nhớ nhất khi nhắc đến ngày 18 tháng 11, bởi nó cho thấy con người có thể theo đuổi một giấc mơ kiến trúc lâu đến mức nhiều thế hệ thay nhau sống, làm việc và qua đời nhưng giấc mơ ấy vẫn tiếp tục đứng dậy từ những khối đá dang dở.

Cho đến hôm nay, Vương cung thánh đường Thánh Phêrô vẫn là một trong những công trình tôn giáo quan trọng nhất thế giới. Hàng triệu người hành hương, du khách, nghệ sĩ, nhà nghiên cứu và những người đơn giản chỉ muốn chiêm ngưỡng cái đẹp đã tìm đến nơi đây. Và nếu một ngày bạn ngước nhìn mái vòm ấy, hãy thử nhớ rằng: vào ngày 18 tháng 11 năm 1626, cả châu Âu từng chứng kiến một biểu tượng khổng lồ chính thức bước vào đời sống tinh thần của nhân loại.

2. Năm 1883: Những chiếc đồng hồ Bắc Mỹ cùng bước vào một nhịp mới

Ngày 18 tháng 11 năm 1883, một sự kiện nghe qua có vẻ rất bình thường nhưng thực chất đã làm thay đổi cách con người tổ chức đời sống hiện đại: các công ty đường sắt tại Hoa Kỳ và Canada bắt đầu áp dụng hệ thống giờ chuẩn theo múi giờ. Ngày này về sau thường được gọi là “Ngày của hai buổi trưa”, bởi ở nhiều nơi, đồng hồ phải điều chỉnh lại để hòa vào một nhịp thời gian thống nhất.

Trước thời điểm ấy, khái niệm giờ giấc ở Bắc Mỹ khá hỗn loạn. Mỗi thành phố thường dựa vào vị trí Mặt Trời để xác định giờ địa phương. Khi Mặt Trời lên cao nhất trên bầu trời, người ta gọi đó là 12 giờ trưa. Điều này phù hợp khi con người chỉ đi lại trong phạm vi gần; nhưng khi tàu hỏa xuất hiện và tốc độ di chuyển tăng lên, sự khác biệt vài phút giữa các thành phố trở thành cơn ác mộng đối với việc điều hành giao thông.

Hãy thử hình dung bạn đang sống ở thế kỷ XIX và chuẩn bị đi tàu từ một thành phố đến một thành phố khác. Nhà ga dùng một loại giờ; bảng lịch trình dùng một loại giờ khác; đồng hồ ở địa phương lại có thể chênh lệch thêm vài phút. Với những đoàn tàu chạy ngày càng nhanh, sai lệch ấy không chỉ gây nhầm lẫn mà còn có thể dẫn đến tai nạn. Thời gian khi ấy chưa phải một dòng chảy chung; nó là hàng trăm dòng suối nhỏ, mỗi nơi chảy theo cách riêng.

Các công ty đường sắt nhận ra họ cần một giải pháp quyết liệt. Hệ thống mới chia lục địa Bắc Mỹ thành bốn múi giờ chính; Giờ miền Đông, Giờ miền Trung, Giờ miền Núi và Giờ Thái Bình Dương. Vào trưa ngày 18 tháng 11 năm 1883, hệ thống này được đưa vào sử dụng. Một số thành phố điều chỉnh đồng hồ đi vài phút; một số nơi phải chờ thêm thời gian để người dân quen với quy ước mới. Dù ban đầu không phải là quy định pháp luật của chính phủ liên bang, nó nhanh chóng trở thành tiêu chuẩn thực tế vì sự tiện lợi quá rõ ràng.

Có một chi tiết thú vị khiến ngày này mang màu sắc gần như kỳ bí. Khi giờ chuẩn được áp dụng, một số nơi trải qua cảm giác như “mất” hoặc “có thêm” vài phút trong ngày. Đồng hồ công cộng, đồng hồ bỏ túi, giờ tàu, giờ làm việc và giờ hẹn gặp phải được điều chỉnh. Đối với chúng ta hôm nay, việc điện thoại tự đổi giờ khi di chuyển qua biên giới là điều quá quen thuộc; nhưng với người dân năm 1883, việc cả cộng đồng cùng sửa lại đồng hồ hẳn là một trải nghiệm vừa lạ lùng vừa khó tin.

Hệ thống múi giờ cũng cho thấy sức mạnh âm thầm của công nghệ. Chính đường sắt đã buộc xã hội phải đồng bộ hóa thời gian. Trước đó, con người nhìn lên bầu trời để biết giờ; sau đó, con người nhìn vào đồng hồ để bắt kịp lịch tàu. Từ đây, nhịp sống công nghiệp ngày càng chặt chẽ hơn; giờ làm, giờ học, lịch họp, giao thương liên vùng và quản trị quốc gia đều được tổ chức theo những con số thống nhất.

Nhiều người thường cho rằng múi giờ là điều tự nhiên như ngày và đêm. Nhưng thực ra, múi giờ là một quy ước do con người tạo ra để giảm bớt hỗn loạn. Mặt Trời không hề biết ranh giới giữa các bang, các tỉnh hay các quốc gia; chính chúng ta đã kẻ những đường vô hình lên bản đồ và nói rằng ở đây là một giờ, ở kia là một giờ khác. Sự kiện ngày 18 tháng 11 năm 1883 nhắc tôi rằng rất nhiều thứ tưởng như hiển nhiên trong đời sống hiện đại thực ra bắt đầu từ một quyết định đầy thực dụng của quá khứ.

Đến năm 1918, chính phủ Hoa Kỳ mới chính thức công nhận các múi giờ chuẩn qua đạo luật liên quan đến giờ chuẩn và giờ tiết kiệm ánh sáng ban ngày. Tuy nhiên, hạt giống của trật tự thời gian đã được gieo từ ngày 18 tháng 11 năm 1883. Mỗi lần nhìn đồng hồ, bắt chuyến bay đúng giờ hay gửi một cuộc họp trực tuyến cho người ở nửa kia thế giới, bạn và tôi đều đang hưởng lợi từ cuộc “đồng bộ hóa” âm thầm nhưng vĩ đại ấy.

3. Năm 1928: Mickey Mouse cất tiếng nói trong “Steamboat Willie”

Ngày 18 tháng 11 năm 1928, tại Colony Theatre ở New York, bộ phim hoạt hình ngắn “Steamboat Willie” được công chiếu. Chỉ dài chưa đầy tám phút, đen trắng, hình ảnh đơn giản và âm thanh còn thô sơ; thế nhưng tác phẩm này đã mở ra một chương hoàn toàn mới cho ngành giải trí. Đây cũng là cột mốc thường được xem là ngày sinh nhật chính thức của Mickey Mouse, nhân vật hoạt hình sau này trở thành biểu tượng toàn cầu của Disney.

Nếu nhìn bằng con mắt hiện đại, có thể bạn sẽ thấy “Steamboat Willie” không quá đặc biệt về mặt kỹ xảo. Nhưng hãy quay về năm 1928, khi điện ảnh vừa bước qua cánh cửa của thời đại phim có tiếng. Bộ phim “The Jazz Singer” ra mắt năm 1927 đã tạo nên cơn chấn động, chứng minh rằng khán giả muốn nghe nhân vật nói, hát và sống động hơn trên màn ảnh. Walt Disney cùng Ub Iwerks hiểu rằng hoạt hình cũng phải thay đổi nếu không muốn bị bỏ lại.

“Steamboat Willie” không phải là bộ phim đầu tiên có âm thanh đồng bộ trong lịch sử hoạt hình; cũng không phải là lần xuất hiện đầu tiên của Mickey Mouse. Trước đó, Mickey đã xuất hiện trong hai phim ngắn là “Plane Crazy” và “The Gallopin’ Gaucho” nhưng chưa tìm được nhà phát hành phù hợp. Tuy nhiên, “Steamboat Willie” là tác phẩm đã đưa nhân vật này đến với công chúng một cách bùng nổ nhờ việc kết hợp nhịp nhàng giữa hình ảnh và âm thanh.

Nội dung bộ phim khá đơn giản. Mickey là thủy thủ trên một chiếc tàu hơi nước; Minnie xuất hiện với những bản nhạc và dụng cụ âm nhạc; hàng loạt con vật trở thành “nhạc cụ” trong một màn trình diễn đầy tinh nghịch. Điều khiến khán giả thời đó kinh ngạc không chỉ là tiếng còi tàu, tiếng nhạc hay những âm thanh vui nhộn; đó là cảm giác các nhân vật hoạt hình thật sự đang phản ứng với âm thanh. Mọi chuyển động dường như có nhịp điệu riêng, sống động và tinh quái.

Walt Disney từng hiểu rất rõ rằng khán giả không chỉ muốn nhìn một hình vẽ di chuyển. Họ muốn cảm nhận tính cách. Và Mickey Mouse, với đôi tai tròn, đôi mắt to, nụ cười láu lỉnh cùng năng lượng không bao giờ cạn, đã nhanh chóng trở thành gương mặt mà công chúng yêu mến. Trong “Steamboat Willie”, Walt Disney chính là người lồng tiếng ban đầu cho Mickey. Điều đó khiến câu chuyện càng thú vị hơn; người sáng tạo nhân vật cũng chính là người trao cho nhân vật một giọng nói.

Ngày 18 tháng 11 năm 1928 vì thế giống như một đêm mà một sinh vật nhỏ bé bằng mực và giấy bỗng bước ra khỏi màn hình để trở thành huyền thoại. Từ một phim hoạt hình ngắn, Mickey Mouse đi qua gần một thế kỷ; xuất hiện trong truyện tranh, phim ảnh, đồ chơi, công viên giải trí, âm nhạc, thời trang và vô số ký ức tuổi thơ. Có thể nói, không nhiều nhân vật hư cấu sở hữu “hộ chiếu văn hóa” rộng lớn đến như vậy.

Sự thành công của “Steamboat Willie” còn tác động đến toàn bộ ngành hoạt hình. Nó chứng minh rằng hoạt hình không phải chỉ là trò tiêu khiển đơn giản; nếu được đầu tư về âm thanh, nhịp kể chuyện và cảm xúc, nó có thể chinh phục đông đảo khán giả. Từ đó, Disney tiếp tục phát triển những tác phẩm đầy tham vọng, dẫn đến “Snow White and the Seven Dwarfs” năm 1937, phim hoạt hình dài đầu tiên thành công vang dội trong lịch sử điện ảnh.

Nhưng khi nhắc đến “Steamboat Willie”, tôi cũng nghĩ đến một điều thú vị hơn: sức mạnh của một ý tưởng nhỏ. Không ai vào năm 1928 có thể đoán rằng chú chuột trên chiếc tàu hơi nước ấy sẽ trở thành biểu tượng giải trí toàn cầu. Lịch sử đôi khi không bắt đầu bằng tiếng nổ lớn; đôi khi nó bắt đầu bằng tiếng còi tàu, vài nốt nhạc vui và tiếng cười của khán giả trong một rạp chiếu phim ở New York. Đó là lý do ngày 18 tháng 11 luôn có một góc rất rực rỡ trong câu chuyện về lịch sử văn hóa đại chúng.

4. Năm 1978: Bi kịch Jonestown và lời cảnh báo về quyền lực thao túng

Nếu ba sự kiện trước mang màu sắc của đức tin, tiến bộ và sáng tạo thì ngày 18 tháng 11 năm 1978 lại lưu giữ một vết thương đen tối trong lịch sử hiện đại. Tại Jonestown, một khu định cư hẻo lánh của tổ chức Peoples Temple ở Guyana, hơn 900 người đã thiệt mạng trong thảm kịch tập thể gây chấn động thế giới. Đây là một trong những biến cố đau thương nhất liên quan đến một giáo phái tại Hoa Kỳ trong thế kỷ XX.

Khi kể về Jonestown, tôi nghĩ điều đáng sợ nhất không chỉ nằm ở kết cục bi thảm. Điều đáng sợ hơn là hành trình đã đưa hàng trăm con người đến nơi ấy. Peoples Temple được Jim Jones thành lập tại Hoa Kỳ và từng thu hút nhiều người bằng thông điệp chống phân biệt chủng tộc, hỗ trợ người nghèo, đề cao cộng đồng và bình đẳng. Trong bối cảnh xã hội Mỹ còn nhiều chia rẽ, những thông điệp ấy có sức hấp dẫn rất lớn.

Jim Jones ban đầu xuất hiện như một nhà lãnh đạo có sức lôi cuốn. Ông nói về tình thương, về công lý xã hội, về một cộng đồng không có kỳ thị. Nhưng theo thời gian, quyền lực trong tay ông ngày càng trở nên tuyệt đối. Những người theo tổ chức bị kiểm soát thông tin, giám sát đời sống riêng tư và khuyến khích cắt đứt mối liên hệ với thế giới bên ngoài. Một lý tưởng đẹp, khi bị đặt dưới quyền lực không giới hạn của một cá nhân, có thể biến dạng thành thứ đáng sợ hơn bất cứ lời đe dọa công khai nào.

Năm 1977, Jim Jones đưa nhiều tín đồ đến Guyana, một quốc gia ở Nam Mỹ, để thành lập khu định cư được gọi là Jonestown. Nơi này được quảng bá như thiên đường cộng đồng, nơi mọi người lao động cùng nhau và xây dựng xã hội bình đẳng. Nhưng thực tế khác xa lời hứa. Jonestown nằm cô lập giữa rừng; điều kiện sống thiếu thốn; người dân bị kiểm soát nghiêm ngặt; các buổi diễn thuyết và phát thanh liên tục gieo vào đầu họ nỗi sợ rằng bên ngoài chỉ có kẻ thù chực chờ tiêu diệt cộng đồng.

Ngày 17 tháng 11 năm 1978, nghị sĩ Hoa Kỳ Leo Ryan đến Jonestown để điều tra các cáo buộc về việc người dân bị giam giữ trái ý muốn. Ban đầu, chuyến thăm diễn ra trong bầu không khí được dàn dựng tương đối yên ổn. Tuy nhiên, một số thành viên đã bí mật bày tỏ mong muốn rời đi cùng đoàn của Ryan. Đây là khoảnh khắc làm mọi thứ sụp đổ; Jonestown không còn giữ được lớp vỏ “cộng đồng tự nguyện” mà Jim Jones cố dựng lên.

Ngày 18 tháng 11 năm 1978, tại đường băng Port Kaituma gần đó, Leo Ryan cùng một số người khác bị các tay súng liên quan đến Peoples Temple tấn công. Ryan thiệt mạng, trở thành nghị sĩ đương nhiệm đầu tiên của Hoa Kỳ bị giết trong khi làm nhiệm vụ. Cùng thời điểm, tại Jonestown, Jim Jones ra lệnh cho các thành viên thực hiện điều mà ông gọi là “hành động cách mạng tự sát”.

Nhưng cách gọi đó không thể che lấp bản chất của thảm kịch. Nhiều người đã bị ép buộc; trẻ em không có quyền lựa chọn; những người hoảng loạn, phản đối hoặc cố chạy trốn bị kiểm soát. Phần lớn nạn nhân tử vong sau khi uống đồ uống pha độc chất cyanide. Tổng số người chết tại Jonestown, Port Kaituma và các địa điểm liên quan lên tới 918 người, trong đó có hàng trăm trẻ em. Con số ấy lạnh lùng đến mức khó tin; nhưng phía sau mỗi con số là một gia đình, một cuộc đời, một câu chuyện chưa kịp được kể trọn vẹn.

Jonestown để lại cho thế giới một bài học đau đớn về sự thao túng tâm lý. Không phải ai rơi vào một tổ chức cực đoan cũng thiếu hiểu biết hay yếu đuối. Nhiều người đến với Peoples Temple vì họ muốn tin vào sự công bằng, lòng bác ái và một cuộc sống tốt đẹp hơn. Chính những khát vọng chân thành ấy có thể bị lợi dụng khi một người lãnh đạo biến lòng tin thành công cụ kiểm soát.

Bi kịch Jonestown không phải câu chuyện của những con người “khác thường”; đó là lời nhắc nhở rằng bất cứ ai cũng có thể bị cuốn vào vòng xoáy thao túng nếu nỗi sợ, sự cô lập và quyền lực tuyệt đối cùng xuất hiện. Vì vậy, khi tìm hiểu ngày 18 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt, chúng ta không nên chỉ nhìn về những công trình vĩ đại hay khoảnh khắc huy hoàng. Lịch sử cũng cần được nhớ bằng sự tỉnh táo, bằng lòng trắc ẩn với các nạn nhân và bằng quyết tâm không để những bi kịch tương tự lặp lại.

5. Năm 1993: Nam Phi đặt nền móng hiến pháp cho một kỷ nguyên mới

Ngày 18 tháng 11 năm 1993, trong bối cảnh Nam Phi đang đứng trước ranh giới mong manh giữa nội chiến và hòa giải, Diễn đàn Đàm phán Đa đảng đã thông qua bản Hiến pháp lâm thời. Đây là một cột mốc vô cùng quan trọng trên con đường chấm dứt chế độ apartheid, hệ thống phân biệt chủng tộc từng chia cắt đất nước trong nhiều thập kỷ.

Apartheid không chỉ là một chính sách bất công; nó là cả một bộ máy pháp lý và xã hội được xây dựng để phân loại con người theo chủng tộc, tước bỏ nhiều quyền cơ bản của đại đa số người da màu và duy trì quyền lực chính trị, kinh tế cho thiểu số người da trắng. Dưới chế độ này, nơi ở, trường học, bệnh viện, phương tiện công cộng, quyền bầu cử và cơ hội nghề nghiệp đều có thể bị quyết định bởi màu da.

Trong nhiều năm, Nam Phi là biểu tượng cho một vết nứt đạo đức lớn của thế giới hiện đại. Phong trào chống apartheid diễn ra mạnh mẽ trong nước và lan rộng ra quốc tế. Những cái tên như Nelson Mandela, Desmond Tutu, Oliver Tambo, Walter Sisulu hay Albertina Sisulu trở thành biểu tượng cho cuộc đấu tranh lâu dài. Nhưng con đường thay đổi chưa bao giờ dễ dàng; nó được đánh đổi bằng tù đày, đàn áp, bạo lực, chia rẽ và những năm tháng chờ đợi tưởng chừng không có hồi kết.

Năm 1990, Nelson Mandela được trả tự do sau 27 năm bị giam giữ. Hình ảnh ông bước ra khỏi nhà tù Victor Verster không chỉ là khoảnh khắc giải phóng một con người; nó như mở khóa cho cả một quốc gia. Tuy nhiên, tự do không đến ngay lập tức. Nam Phi khi ấy vẫn đầy căng thẳng; bạo lực chính trị xảy ra ở nhiều nơi; các bên nghi ngờ lẫn nhau; nhiều người lo sợ đất nước sẽ rơi vào hỗn loạn.

Trong bối cảnh ấy, việc đạt được một thỏa thuận hiến pháp là nhiệm vụ gần như không tưởng. Các lực lượng chính trị phải ngồi cùng bàn, từ Đảng Quốc gia cầm quyền trước đây đến Đại hội Dân tộc Phi và nhiều đảng phái, tổ chức đại diện khác. Họ không chỉ tranh luận về quyền lực; họ phải trả lời những câu hỏi nền tảng: Ai sẽ được bỏ phiếu? Nhà nước mới sẽ được tổ chức ra sao? Làm thế nào để bảo vệ quyền của những cộng đồng từng sợ hãi lẫn nhau? Làm thế nào để quá khứ đau thương không nuốt chửng tương lai?

Bản Hiến pháp lâm thời được thông qua ngày 18 tháng 11 năm 1993 đã tạo hành lang pháp lý cho cuộc tổng tuyển cử dân chủ đầu tiên của Nam Phi vào năm 1994. Đây là cuộc bầu cử mà mọi công dân trưởng thành, không phân biệt chủng tộc, đều có quyền tham gia. Ngày 27 tháng 4 năm 1994, hàng dài người dân kiên nhẫn chờ bỏ phiếu đã trở thành một trong những hình ảnh xúc động nhất của thế kỷ XX. Sau cuộc bầu cử ấy, Nelson Mandela trở thành tổng thống da đen đầu tiên của Nam Phi.

Điều khiến cột mốc ngày 18 tháng 11 năm 1993 trở nên đặc biệt nằm ở chỗ nó không phải một chiến thắng bằng vũ lực. Đó là kết quả của đàm phán; của việc buộc phải lắng nghe nhau; của sự can đảm khi bước ra khỏi những định kiến đã ăn sâu nhiều thế hệ. Bản hiến pháp lâm thời chưa thể giải quyết mọi vấn đề của Nam Phi và đất nước này đến nay vẫn đối mặt với bất bình đẳng, nghèo đói cùng nhiều thách thức xã hội. Nhưng nó đã mở ra cánh cửa mà trước đó tưởng như bị khóa chặt.

Có lẽ bài học lớn nhất từ Nam Phi là: hòa giải không có nghĩa là quên lãng. Hòa giải là nhìn thẳng vào quá khứ, gọi đúng tên bất công, thừa nhận nỗi đau của nạn nhân và cùng nhau tạo ra một cấu trúc xã hội tốt hơn. Ngày 18 tháng 11 năm 1993 nhắc chúng ta rằng văn bản pháp lý đôi khi có thể trở thành chiếc cầu nối những cộng đồng từng đứng ở hai bờ vực đối đầu.

Khi nhìn lại sự kiện này, tôi luôn có cảm giác lịch sử Nam Phi chứa đựng một điều rất lạ lùng nhưng đầy hy vọng: giữa lúc bóng tối dày đặc nhất, con người vẫn có thể chọn ngồi lại với nhau. Không phải để phủ nhận khác biệt; mà để biến khác biệt thành nền móng cho một tương lai có luật lệ, phẩm giá và quyền công dân bình đẳng hơn.

6. Năm 2003: Phán quyết Goodridge và bước ngoặt của hôn nhân bình đẳng

Ngày 18 tháng 11 năm 2003, Tòa án Tư pháp Tối cao bang Massachusetts, Hoa Kỳ, đưa ra phán quyết lịch sử trong vụ Goodridge v. Department of Public Health. Tòa kết luận rằng việc chỉ cho phép các cặp đôi khác giới kết hôn đã vi phạm hiến pháp bang Massachusetts. Phán quyết này đã đưa Massachusetts trở thành bang đầu tiên tại Hoa Kỳ hợp pháp hóa hôn nhân đồng giới.

Đằng sau tên gọi pháp lý có phần khô khan ấy là câu chuyện của nhiều con người mong muốn được pháp luật nhìn nhận như mọi gia đình khác. Một trong các nguyên đơn là Julie và Hillary Goodridge, cặp đôi đã chung sống, nuôi con và xây dựng gia đình nhưng không thể tiếp cận đầy đủ các quyền lợi pháp lý mà hôn nhân mang lại. Họ không chỉ nói về nghi thức cưới; họ nói về bảo hiểm y tế, quyền thừa kế, quyền ra quyết định y tế, địa vị cha mẹ và sự an toàn của một mái ấm trước pháp luật.

Trong phán quyết của mình, Chánh án Margaret H. Marshall nhấn mạnh rằng hiến pháp Massachusetts khẳng định phẩm giá và sự bình đẳng của mọi cá nhân. Một câu nói trong quyết định này được trích dẫn rộng rãi là: “Hiến pháp Massachusetts khẳng định phẩm giá và sự bình đẳng của mọi cá nhân. Nó cấm tạo ra những công dân hạng hai.” Tư tưởng ấy nhanh chóng vượt khỏi phạm vi một phiên tòa; nó trở thành câu hỏi lớn cho toàn xã hội Hoa Kỳ và nhiều quốc gia khác.

Phán quyết không lập tức khiến các đám cưới đồng giới diễn ra ngay trong ngày 18 tháng 11 năm 2003. Tòa cho chính quyền bang thời gian để điều chỉnh quy định pháp luật. Ngày 17 tháng 5 năm 2004, các giấy phép kết hôn đầu tiên dành cho các cặp đôi đồng giới được cấp tại Massachusetts. Những hình ảnh các cặp đôi nắm tay nhau trước tòa thị chính khi ấy đã đi khắp thế giới, không chỉ như một sự kiện chính trị mà còn như khoảnh khắc rất riêng tư của những người cuối cùng được gọi tình yêu của mình bằng một danh xưng được pháp luật công nhận.

Tất nhiên, phán quyết Goodridge cũng tạo ra tranh cãi gay gắt. Hôn nhân là một chủ đề gắn với tín ngưỡng, truyền thống, gia đình và bản sắc văn hóa; vì vậy, xã hội Hoa Kỳ khi ấy có nhiều quan điểm khác nhau. Nhưng xét trên bình diện lịch sử pháp lý, quyết định của Massachusetts đã tạo ra hiệu ứng domino quan trọng. Nhiều bang khác dần thay đổi luật; các cuộc tranh luận pháp lý lan rộng; và đến năm 2015, Tòa án Tối cao Hoa Kỳ ra phán quyết trong vụ Obergefell v. Hodges, công nhận quyền kết hôn của các cặp đôi đồng giới trên toàn quốc.

Sự kiện ngày 18 tháng 11 năm 2003 cho thấy lịch sử quyền con người thường không tiến lên bằng những bước đi hoàn toàn êm đềm. Nó đi qua những phiên tòa, những lá đơn, những cuộc đối thoại gia đình, những tranh luận công khai và đôi khi là sự kiên nhẫn kéo dài nhiều năm của những người chỉ mong được đối xử bình đẳng. Với nhiều người, hôn nhân là lựa chọn cá nhân; nhưng trong luật pháp, hôn nhân còn là cánh cửa dẫn tới hàng loạt quyền và trách nhiệm quan trọng.

Điều khiến tôi ấn tượng nhất ở vụ Goodridge là tính đời thường trong câu chuyện của nó. Không phải ai cũng có thể thay đổi thế giới bằng diễn văn trước đám đông. Đôi khi, lịch sử thay đổi vì một cặp đôi bước vào tòa án và nói rằng: chúng tôi cũng là một gia đình; chúng tôi cũng yêu thương, chăm sóc nhau và xứng đáng được pháp luật bảo vệ. Những thay đổi lớn nhất đôi khi bắt đầu từ mong muốn rất giản dị: được sống đúng với cuộc đời của mình mà không bị xem là thấp kém hơn bất kỳ ai.

Kết luận

Khi cùng tôi trả lời câu hỏi Ngày 18 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?, bạn có thể thấy một ngày trên lịch đã chứa đựng biết bao sắc màu đối lập. Đó là ngày Vương cung thánh đường Thánh Phêrô được thánh hiến, tượng trưng cho niềm tin và khát vọng sáng tạo; là ngày múi giờ chuẩn giúp thế giới hiện đại vận hành trật tự hơn; là ngày Mickey Mouse bước ra ánh sáng văn hóa đại chúng; là ngày Jonestown để lại lời cảnh báo đau đớn về quyền lực thao túng; là ngày Nam Phi đặt nền móng thoát khỏi apartheid; và là ngày một phán quyết pháp lý mở rộng khái niệm bình đẳng trong hôn nhân. Lịch sử không chỉ gồm những tượng đài sáng chói hay những bóng tối u buồn; lịch sử là lời nhắc rằng mỗi quyết định của con người đều có thể để lại tiếng vọng rất dài. Và biết đâu, khi bạn nhìn lại ngày 18 tháng 11 của chính mình, bạn cũng sẽ nhận ra một khoảnh khắc nhỏ đang âm thầm mở ra một chương mới.

Bạn cảm thấy nội dung này thế nào?
★ ★ ★ ★ ★

Đã có 1030 lượt đánh giá với điểm trung bình là 5/5.

Để lại một phản hồi

Lưu ý: Trường hợp khẩn cấp, Quý khách vui lòng liên hệ hotline 1900.0164 để được hỗ trợ kịp thời