Ngày 19 tháng 10 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?

Ngày 19 tháng 10 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt? Nếu bạn từng nghĩ một ngày trên tờ lịch chỉ là một ô vuông lặng lẽ, hãy cùng tôi dừng lại ở ngày 19 tháng 10. Trong suốt chiều dài lịch sử, ngày này đã chứng kiến một đội quân hùng mạnh cúi đầu đầu hàng, một hoàng đế rời khỏi thành phố băng giá để bước vào bi kịch, thị trường tài chính toàn cầu chao đảo chỉ trong vài giờ và cả những phiên tòa khiến thế giới nín thở. Mỗi sự kiện đều như một cánh cửa cũ mở ra từ lớp sương thời gian; phía sau đó là tham vọng, nỗi sợ, quyền lực và những quyết định có thể thay đổi vận mệnh của hàng triệu con người.

1. Ngày 19 tháng 10 năm 1781: Cuộc đầu hàng ở Yorktown làm rung chuyển Đế quốc Anh

Khi nhắc đến ngày 19 tháng 10 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt, tôi luôn bị cuốn hút bởi khung cảnh tại Yorktown, Virginia, vào mùa thu năm 1781. Đó không chỉ là một ngày quân sự bình thường; đó là ngày mà tiếng súng dường như lùi lại phía sau để nhường chỗ cho một nghi thức im lặng, nặng nề và đầy tính biểu tượng. Tướng Charles Cornwallis, đại diện cho sức mạnh quân sự của Đế quốc Anh tại Bắc Mỹ, đã buộc phải đầu hàng trước liên quân Mỹ và Pháp dưới sự chỉ huy của George Washington.

Cuộc chiến giành độc lập của 13 thuộc địa Anh ở Bắc Mỹ khi ấy đã kéo dài nhiều năm. Người dân thuộc địa muốn thoát khỏi sự kiểm soát của London; họ phản đối thuế khóa, phản đối việc bị cai trị từ bên kia đại dương nhưng không có tiếng nói tương xứng trong nghị viện Anh. Tuy nhiên, từ mong muốn tự do đến chiến thắng thực sự là một con đường vô cùng dài. Quân đội Mỹ lúc đầu thiếu vũ khí, thiếu quân phục, thiếu lương thực và cả niềm tin rằng họ có thể đánh bại một đế quốc hùng mạnh nhất thế giới.

George Washington hiểu rằng ông không thể đơn độc làm nên điều không tưởng ấy. Sự trợ giúp của Pháp trở thành mắt xích then chốt. Pháp vốn là đối thủ truyền kiếp của Anh; vì thế, hỗ trợ các thuộc địa nổi dậy cũng là một cách để Paris làm suy yếu London. Khi quân Pháp, hải quân Pháp và lực lượng Mỹ phối hợp, cán cân chiến tranh bắt đầu nghiêng đi theo hướng không ai ở Anh mong muốn.

Yorktown nằm gần sông York, thuộc bang Virginia ngày nay. Cornwallis đã đưa quân đến đây với hy vọng nhận được tiếp viện bằng đường biển từ hải quân Anh. Nhưng điều ông không ngờ đến là hạm đội Pháp dưới quyền Đô đốc François Joseph Paul de Grasse đã chặn đường tiếp viện quan trọng ấy trong trận Chesapeake. Cornwallis bị mắc kẹt; trước mặt là quân Mỹ và Pháp đang siết vòng vây, phía sau là dòng sông cùng một cánh cửa đại dương đã bị khóa chặt.

Cuộc vây hãm Yorktown không chỉ được quyết định bằng pháo binh hay số lượng binh lính. Nó là kết quả của những tính toán chiến lược táo bạo. Washington bí mật đưa quân từ khu vực gần New York hành quân xuống Virginia, khiến người Anh không kịp phản ứng. Trong nhiều tuần, pháo binh liên quân dội xuống các công sự của Anh; từng vị trí phòng thủ bị bào mòn; từng hy vọng tiếp viện tan dần như khói súng trong gió lạnh.

Đến ngày 19 tháng 10 năm 1781, Cornwallis chấp nhận đầu hàng. Tương truyền, ông viện cớ bị ốm nên không trực tiếp xuất hiện trong buổi lễ; cấp dưới của ông là Tướng Charles O’Hara thay mặt giao kiếm đầu hàng. Dù chi tiết ấy thường được kể lại với nhiều sắc thái khác nhau, tinh thần của ngày hôm đó vẫn không thay đổi: nước Anh đã phải nhìn nhận một thất bại lớn ngay trên vùng đất thuộc địa từng được xem là nằm trong tầm kiểm soát của mình.

Điều khiến sự kiện này trở nên đặc biệt không nằm ở việc một đạo quân đầu hàng. Trong lịch sử, những cuộc đầu hàng diễn ra rất nhiều. Yorktown đặc biệt vì nó khiến cuộc chiến thay đổi về bản chất. Sau thất bại này, chính phủ Anh ngày càng mất ý chí tiếp tục cuộc chiến tốn kém ở Bắc Mỹ. Các cuộc đàm phán hòa bình được thúc đẩy; Hiệp ước Paris năm 1783 sau đó công nhận nền độc lập của Hoa Kỳ.

Nếu đứng giữa cánh đồng Yorktown vào buổi chiều tháng 10 năm ấy, có lẽ bạn sẽ không biết rằng mình đang chứng kiến một khoảnh khắc mở đầu cho một quốc gia rồi sẽ trở thành cường quốc hàng đầu thế giới. Những người lính bước đi trong im lặng, những lá cờ được hạ xuống, những tiếng trống vang lên; tất cả có thể trông giống như kết thúc của một trận chiến. Nhưng thực ra, đó là tiếng bản lề xoay mở một chương mới của lịch sử hiện đại.

Vì vậy, khi tìm hiểu ngày 19 tháng 10 có sự kiện gì, cuộc đầu hàng Yorktown là dấu mốc không thể bỏ qua. Nó cho thấy một chân lý vừa kỳ lạ vừa quen thuộc: đôi khi vận mệnh của cả một đế quốc có thể bị định đoạt tại một thị trấn nhỏ, bên một dòng sông tưởng như lặng lẽ.

2. Ngày 19 tháng 10 năm 1812: Napoleon rời Moskva và bước vào mùa đông định mệnh

Ba mươi mốt năm sau Yorktown, lịch sử châu Âu lại chứng kiến một cảnh tượng hoàn toàn khác. Nếu Yorktown là sự đầu hàng công khai của một đạo quân thì việc Napoleon rời Moskva ngày 19 tháng 10 năm 1812 là khởi đầu của một cuộc rút lui âm thầm, u ám và đầy ám ảnh. Đó là lúc vị hoàng đế từng khiến cả châu Âu run sợ nhận ra rằng chiến thắng quân sự không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với chinh phục được một đất nước.

Napoleon Bonaparte từng là biểu tượng của tài năng quân sự phi thường. Từ một sĩ quan pháo binh xuất thân không quá danh giá, ông vươn lên thành Hoàng đế nước Pháp; chiến thắng liên tiếp trước Áo, Phổ, Ý và nhiều liên minh châu Âu. Bản đồ châu Âu dưới thời ông thay đổi liên tục. Đối với nhiều người đương thời, Napoleon dường như là nhân vật không thể bị đánh bại.

Nhưng nước Nga là một câu chuyện khác. Năm 1812, Napoleon dẫn đạo quân khổng lồ, thường được gọi là Grande Armée, tiến vào lãnh thổ Nga. Đạo quân này có quy mô chưa từng có đối với châu Âu lúc bấy giờ; gồm binh lính Pháp và lực lượng từ nhiều vùng đất dưới ảnh hưởng của đế chế Napoleon. Họ mang theo niềm tin rằng chỉ cần đánh bại quân Nga trong một trận lớn, Sa hoàng Alexander I sẽ phải khuất phục.

Người Nga không chọn cách chiến đấu theo đúng kịch bản Napoleon mong muốn. Họ rút lui sâu vào trong lãnh thổ, phá hủy kho lương, đốt bỏ những nguồn tiếp tế có thể rơi vào tay đối phương. Chiến thuật ấy được gọi là “tiêu thổ”; nghe có vẻ đơn giản nhưng lại cực kỳ tàn nhẫn. Nó biến khoảng cách mênh mông của nước Nga thành một thứ vũ khí vô hình, làm quân Pháp kiệt quệ từng ngày vì đói, bệnh tật và mỏi mòn.

Sau trận Borodino đẫm máu vào tháng 9 năm 1812, Napoleon tiến vào Moskva. Nhưng thành phố không đem lại cho ông chiến thắng chính trị. Moskva khi ấy phần lớn bị thiêu rụi bởi hỏa hoạn; những con phố hoang vắng, những tòa nhà cháy đen và nguồn lương thực khan hiếm khiến “chiến lợi phẩm” ấy giống một chiếc bẫy khổng lồ hơn là thủ đô của kẻ chiến thắng. Napoleon chờ đợi một đề nghị hòa bình từ Sa hoàng nhưng lời đề nghị ấy không đến.

Ngày 19 tháng 10 năm 1812, Napoleon quyết định rời Moskva. Trong lịch sử, có những quyết định được viết bằng mực trên giấy; cũng có những quyết định được viết bằng dấu chân trên tuyết. Cuộc rời đi của Napoleon thuộc về loại thứ hai. Đó không phải là một cuộc hành quân khải hoàn, dù ban đầu ông vẫn hy vọng có thể rút theo hướng phía nam để tìm vùng đất ít bị tàn phá hơn. Nhưng quân Nga tiếp tục ngăn chặn, buộc đội quân Pháp phải quay trở lại những con đường đã bị vét sạch lương thực.

Điều đáng sợ nhất không chỉ là cái lạnh. Mùa đông Nga đã trở thành biểu tượng trong vô số câu chuyện lịch sử nhưng nếu chỉ đổ mọi trách nhiệm cho thời tiết thì chưa đủ. Đạo quân của Napoleon sụp đổ vì hàng loạt nguyên nhân đan xen; hậu cần quá tải; khoảng cách khổng lồ; bệnh dịch; thiếu ngựa; quân Nga truy kích; tinh thần chiến đấu sa sút; và những sai lầm chiến lược không thể sửa chữa.

Những người lính từng bước vào nước Nga trong đội hình đông đảo, trang bị tương đối đầy đủ, nay phải vật lộn để sống sót. Họ kéo lê thân thể qua những cánh đồng phủ băng; nhiều người không còn giày tốt, không còn thức ăn, không còn biết liệu ngày mai có đến hay không. Một số ghi chép mô tả cảnh xe ngựa bị bỏ lại, pháo binh bị vứt dọc đường, người chết nằm trên tuyết như những cái bóng đông cứng của một giấc mơ đế quốc.

Napoleon cuối cùng vẫn thoát được về Pháp nhưng uy danh bất khả chiến bại của ông đã bị tổn thương nghiêm trọng. Cuộc chiến tại Nga làm suy yếu đế chế Pháp, khích lệ các đối thủ ở châu Âu tập hợp lực lượng chống lại ông. Chỉ vài năm sau, Napoleon bị buộc thoái vị lần đầu; rồi dù trở lại trong “Trăm ngày”, ông lại thất bại tại Waterloo năm 1815.

Khi cùng tôi nhìn lại ngày 19 tháng 10 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt, bạn sẽ thấy đây là một trong những ngày mang màu sắc bi tráng nhất. Napoleon rời Moskva không phải trong tiếng hò reo của chiến thắng, mà trong sự im lặng của một thành phố cháy dở. Đó là lời nhắc nhở rằng sức mạnh đôi khi không gục ngã vì một nhát kiếm quyết định; nó có thể bị bào mòn bởi những điều tưởng nhỏ bé như cái đói, cái lạnh và sự kiêu ngạo trước không gian bao la của lịch sử.

3. Ngày 19 tháng 10 năm 1950: Những người lính Trung Quốc vượt sông Áp Lục

Trong số các sự kiện ngày 19 tháng 10, việc Quân chí nguyện Nhân dân Trung Quốc vượt sông Áp Lục để tiến vào chiến trường Triều Tiên là một bước ngoặt có tác động sâu rộng đến cục diện Đông Á. Đêm xuống trên dòng sông lạnh giá, những đoàn quân lặng lẽ di chuyển về phía bán đảo Triều Tiên. Không phải ai trong số họ cũng biết chính xác điều gì đang chờ đợi; nhưng họ hiểu rằng từ giây phút vượt qua dòng sông ấy, họ đã bước vào một cuộc chiến có thể biến thành đối đầu trực tiếp giữa các cường quốc.

Chiến tranh Triều Tiên bắt đầu ngày 25 tháng 6 năm 1950, khi quân đội Triều Tiên vượt vĩ tuyến 38 tiến xuống phía nam. Bán đảo Triều Tiên vốn đã bị chia cắt sau Thế chiến II; miền Bắc chịu ảnh hưởng của Liên Xô, miền Nam chịu ảnh hưởng của Hoa Kỳ. Cuộc xung đột nhanh chóng vượt khỏi khuôn khổ nội chiến khi Liên Hợp Quốc, với lực lượng chủ yếu là quân đội Mỹ, can thiệp để bảo vệ Hàn Quốc.

Ban đầu, quân đội Triều Tiên tiến nhanh xuống phía nam, đẩy lực lượng Hàn Quốc và Liên Hợp Quốc vào khu vực phòng thủ hẹp quanh Pusan. Nhưng cuộc đổ bộ táo bạo của quân Liên Hợp Quốc tại Inchon vào tháng 9 năm 1950 đã đảo ngược tình thế. Quân Triều Tiên bị chia cắt; quân Liên Hợp Quốc tiến ngược lên phía bắc, vượt vĩ tuyến 38 và tiến gần đến biên giới Trung Quốc.

Đối với Bắc Kinh, viễn cảnh lực lượng do Mỹ dẫn đầu xuất hiện sát sông Áp Lục là một mối đe dọa nghiêm trọng. Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa mới được thành lập chưa đầy một năm; đất nước vừa trải qua nội chiến kéo dài, kinh tế còn khó khăn, quân đội cũng chưa hoàn toàn ổn định. Thế nhưng lãnh đạo Trung Quốc cho rằng nếu không can thiệp, áp lực quân sự từ phía Triều Tiên có thể trực tiếp ảnh hưởng đến an ninh quốc gia.

Ngày 19 tháng 10 năm 1950, các đơn vị đầu tiên của Quân chí nguyện Nhân dân Trung Quốc bắt đầu vượt sông Áp Lục. Cái tên “chí nguyện” được sử dụng thay vì tên chính thức của quân đội Trung Quốc nhằm giảm mức độ đối đầu trực tiếp về mặt ngoại giao với Hoa Kỳ. Tuy vậy, trên thực tế, đây là lực lượng lớn được tổ chức và chỉ huy với mục tiêu rõ ràng: tham chiến tại Triều Tiên, ngăn chặn đà tiến của lực lượng Liên Hợp Quốc.

Có điều gì đó rất bí ẩn trong những cuộc hành quân đêm ấy. Những đoàn quân cố gắng giữ bí mật tuyệt đối; họ di chuyển trong điều kiện khắc nghiệt, tránh bị phát hiện từ trên không. Nhiều người không có đủ trang bị chống rét; lương thực thiếu thốn; đường sá hiểm trở. Nhưng chính yếu tố bất ngờ đã trở thành lợi thế ban đầu. Khi lực lượng Trung Quốc mở các đợt phản công cuối tháng 10 và sau đó, quân Liên Hợp Quốc nhận ra rằng cuộc chiến không còn diễn ra theo những tính toán ban đầu nữa.

Sự can thiệp của Trung Quốc khiến chiến tranh Triều Tiên chuyển sang một giai đoạn hoàn toàn mới. Lực lượng Liên Hợp Quốc phải rút lui; Seoul bị chiếm lại bởi quân Triều Tiên và Trung Quốc đầu năm 1951 trước khi đổi chủ thêm nhiều lần. Cuộc chiến cuối cùng rơi vào thế giằng co kéo dài gần vĩ tuyến 38. Hiệp định đình chiến năm 1953 không tạo ra hòa bình chính thức; nó chỉ đóng băng xung đột bằng một đường ranh giới quân sự vẫn tồn tại cho đến ngày nay.

Đằng sau những con số thương vong khổng lồ là số phận của biết bao gia đình Triều Tiên. Một bán đảo từng có chung ngôn ngữ, lịch sử và truyền thống bị chia đôi bằng hàng rào thép gai, các bãi mìn và ký ức đau thương. Những người thân ly tán có người không bao giờ gặp lại nhau. Đó là một vết cắt lịch sử chưa thực sự khép lại.

Ngày 19 tháng 10 năm 1950 vì vậy không đơn giản là ngày một lực lượng vượt qua biên giới tự nhiên. Nó là ngày thế giới nhận ra rằng Chiến tranh Lạnh có thể biến một vùng đất nhỏ thành tâm điểm của những đối đầu toàn cầu. Khi chúng ta tìm câu trả lời cho câu hỏi ngày 19 tháng 10 có sự kiện gì đặc biệt, dòng sông Áp Lục hiện lên như một ranh giới mờ trong sương; nhưng một khi đoàn quân đã bước qua, lịch sử Đông Á rẽ sang một hướng khác.

4. Ngày 19 tháng 10 năm 1960: Lệnh cấm vận của Mỹ đối với Cuba bắt đầu siết chặt

Có những sự kiện lịch sử không nổ ra bằng đại bác; không có đoàn quân hành tiến, không có tiếng súng vang trên chiến trường. Thay vào đó, chúng bắt đầu bằng một quyết định hành chính, vài dòng văn bản, những con dấu đóng lên giấy tờ. Ngày 19 tháng 10 năm 1960 là một ngày như vậy. Hoa Kỳ áp đặt lệnh cấm xuất khẩu sang Cuba, ngoại trừ thực phẩm và thuốc men, mở đầu cho một giai đoạn đối đầu kéo dài nhiều thập kỷ giữa hai quốc gia chỉ cách nhau chưa đầy 200 km đường biển.

Để hiểu ý nghĩa của ngày này, chúng ta cần quay lại cuộc Cách mạng Cuba năm 1959. Khi Fidel Castro và lực lượng cách mạng lật đổ chế độ Fulgencio Batista, Cuba bước vào một thời kỳ thay đổi mạnh mẽ. Chính quyền mới tiến hành quốc hữu hóa nhiều tài sản, trong đó có các doanh nghiệp và đồn điền của Mỹ. Những thay đổi này nhanh chóng làm quan hệ Washington – Havana xấu đi.

Trước cách mạng, Cuba có quan hệ kinh tế rất sâu với Hoa Kỳ. Đường, thuốc lá, du lịch, đầu tư và thương mại nối hai nước bằng những sợi dây phức tạp. Nhưng sau khi chính quyền Castro ngả dần về phía Liên Xô, trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh căng thẳng, Cuba không còn được Washington nhìn như một quốc gia láng giềng nhỏ bé mà trở thành một điểm nóng chiến lược ở ngay sát vùng Caribe.

Lệnh cấm xuất khẩu ngày 19 tháng 10 năm 1960 không phải là một cú đánh đơn lẻ. Nó là một phần trong chuỗi biện pháp leo thang. Hoa Kỳ đã giảm hạn ngạch nhập khẩu đường Cuba; Cuba đáp lại bằng các đợt quốc hữu hóa; rồi Washington tiếp tục hạn chế thương mại. Đến năm 1962, Tổng thống John F. Kennedy mở rộng thành lệnh cấm vận gần như toàn diện đối với Cuba.

Điều kỳ lạ của lịch sử là những quyết định kinh tế thường có đời sống lâu hơn nhiều so với những người ký chúng. Lệnh cấm vận đối với Cuba đã trở thành một trong những biểu tượng rõ nét nhất của Chiến tranh Lạnh tại Tây bán cầu. Nó ảnh hưởng đến đời sống kinh tế Cuba, định hình quan hệ ngoại giao giữa Havana và Washington, đồng thời tạo nên hình ảnh một hòn đảo vừa gần vừa xa đối với người Mỹ.

Về phía Cuba, chính quyền Castro sử dụng sức ép từ bên ngoài để củng cố thông điệp về chủ quyền và kháng cự. Về phía Hoa Kỳ, lệnh cấm vận được xem là công cụ gây áp lực đối với chính quyền Cuba. Tuy nhiên, qua nhiều thập kỷ, hiệu quả và tính chính đáng của chính sách này luôn là đề tài tranh luận gay gắt. Có người cho rằng cấm vận không đạt được mục tiêu thay đổi hệ thống chính trị Cuba; có người lại khẳng định đây là phản ứng cần thiết trước các vấn đề về tài sản, dân chủ và nhân quyền.

Người chịu ảnh hưởng sâu sắc nhất thường không phải các nhà lãnh đạo ngồi trong phòng họp kín, mà là người dân bình thường. Khi thương mại bị hạn chế, hàng hóa thiết yếu, máy móc, nguyên liệu và cơ hội kinh tế đều bị tác động. Cuba tìm kiếm sự hỗ trợ từ Liên Xô; rồi sau khi Liên Xô tan rã, nền kinh tế đảo quốc lại trải qua một giai đoạn đặc biệt khó khăn. Câu chuyện về cấm vận vì thế không thể được kể bằng một màu duy nhất.

Khi nhắc đến ngày 19 tháng 10 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt, lệnh cấm xuất khẩu của Mỹ đối với Cuba gợi cho tôi cảm giác như tiếng cánh cửa kim loại khép lại giữa biển Caribe đầy nắng. Cánh cửa ấy không hoàn toàn đóng kín; vẫn có ngoại lệ, vẫn có những thời điểm quan hệ hai nước dịu đi. Nhưng tiếng vang của nó kéo dài qua nhiều thế hệ, cho thấy địa chính trị đôi khi bắt đầu từ những điều tưởng như vô hình: một chuyến hàng không được rời cảng, một hợp đồng bị hủy, một eo biển ngắn ngủi trở thành khoảng cách mênh mông.

5. Ngày 19 tháng 10 năm 1987: “Thứ Hai Đen Tối” khiến phố Wall chấn động

Nếu bạn muốn biết ngày 19 tháng 10 có sự kiện gì đặc biệt trong lịch sử kinh tế thế giới, câu trả lời nổi bật nhất chắc chắn là “Thứ Hai Đen Tối” năm 1987. Vào ngày này, chỉ số Dow Jones Industrial Average tại Hoa Kỳ lao dốc 508 điểm, tương đương khoảng 22,6% giá trị trong một phiên giao dịch. Đây là một trong những cú rơi khủng khiếp nhất lịch sử thị trường chứng khoán hiện đại.

Hãy thử hình dung một buổi sáng tại Phố Wall. Điện thoại reo liên tục; bảng giá chuyển đỏ; những nhà môi giới vốn quen với nhịp lên xuống của thị trường bỗng nhìn thấy một đợt bán tháo vượt ngoài mọi dự đoán. Không phải chỉ vài cổ phiếu bị giảm; gần như cả thị trường như bị kéo vào một xoáy nước. Những con số nhấp nháy trên màn hình bỗng trở thành nguồn gốc của nỗi hoảng sợ tập thể.

Điều đáng chú ý là nền kinh tế Mỹ năm 1987 không rơi vào suy thoái nghiêm trọng ngay trước đó như giai đoạn Đại Khủng hoảng 1929. Vì thế, cú sụp đổ càng gây hoang mang. Các nhà kinh tế, chính trị gia và nhà đầu tư đều phải tự hỏi: tại sao thị trường có thể giảm mạnh đến như vậy trong một ngày?

Không có một nguyên nhân duy nhất. Những yếu tố thường được nhắc đến gồm thị trường đã tăng nóng trong thời gian trước đó; lo ngại về lãi suất và thâm hụt thương mại; tâm lý bất an của nhà đầu tư; cùng với sự xuất hiện của các hệ thống giao dịch tự động. Khi giá cổ phiếu giảm, một số chiến lược giao dịch bằng máy tính tự động kích hoạt lệnh bán để hạn chế rủi ro. Nhưng chính những lệnh bán này lại làm giá giảm sâu hơn, kéo theo thêm các lệnh bán khác.

Đây là một trong những thời điểm đầu tiên thế giới thấy rõ mặt đáng sợ của thị trường tài chính được tự động hóa. Máy tính không biết sợ hãi nhưng chúng có thể khuếch đại nỗi sợ của con người. Một khi mô hình được lập trình để phản ứng theo giá, nó không dừng lại để tự hỏi liệu thị trường có đang phản ứng quá mức hay không. Trong cơn hỗn loạn, tốc độ trở thành một thứ vũ khí hai lưỡi.

“Thứ Hai Đen Tối” không chỉ xảy ra ở New York. Các thị trường chứng khoán trên thế giới cũng chao đảo. Từ Hồng Kông đến London, từ Australia đến Canada, làn sóng bán tháo lan truyền với tốc độ khiến nhiều người có cảm giác như tài chính toàn cầu đã trở thành một hệ thần kinh khổng lồ; chỉ cần một cú sốc ở một điểm là cả cơ thể co giật.

Điều may mắn là cú sụp đổ năm 1987 không dẫn đến một cuộc đại suy thoái kéo dài như năm 1929. Cục Dự trữ Liên bang Mỹ, dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Alan Greenspan, đã nhanh chóng phát đi thông điệp rằng hệ thống tài chính sẽ được hỗ trợ thanh khoản. Sự can thiệp này góp phần trấn an thị trường và ngăn khủng hoảng lan thành đổ vỡ ngân hàng hàng loạt.

Sau biến cố, nhiều sở giao dịch áp dụng các cơ chế ngắt giao dịch tạm thời khi thị trường giảm quá mạnh. Những “cầu dao” này được thiết kế để tạo ra khoảng dừng cần thiết, giúp nhà đầu tư có thời gian đánh giá tình hình thay vì bị cuốn theo cơn hoảng loạn. Tuy không thể loại bỏ hoàn toàn rủi ro, chúng cho thấy bài học của năm 1987 đã được ghi nhớ.

Với tôi, sức ám ảnh của ngày 19 tháng 10 năm 1987 nằm ở chỗ nó phơi bày bản chất mong manh của niềm tin. Giá cổ phiếu không chỉ phản ánh lợi nhuận doanh nghiệp; chúng còn phản ánh kỳ vọng, tin đồn, lo lắng và hành vi bầy đàn. Khi niềm tin tan vỡ, những tòa nhà cao tầng của Phố Wall vẫn đứng đó nhưng bên trong chúng, hàng tỷ USD giá trị có thể biến mất chỉ trong vài giờ.

Thứ Hai Đen Tối nhắc bạn và tôi rằng thế giới hiện đại, dù có vẻ được điều khiển bằng dữ liệu, thuật toán và công nghệ, vẫn rất dễ bị chi phối bởi cảm xúc cổ xưa nhất của con người: lòng tham và nỗi sợ. Và đôi khi, chỉ cần hai cảm xúc ấy cùng quay đầu, lịch sử tài chính sẽ đổi màu trong một ngày.

6. Ngày 19 tháng 10 năm 2005: Phiên tòa xét xử Saddam Hussein mở màn

Ngày 19 tháng 10 năm 2005, tại Baghdad, một phiên tòa thu hút sự chú ý của toàn thế giới bắt đầu. Saddam Hussein, cựu Tổng thống Iraq, xuất hiện trước Tòa án Đặc biệt Iraq để đối mặt với các cáo buộc liên quan đến vụ thảm sát tại Dujail năm 1982. Nếu những sự kiện trước đó trong bài viết là tiếng động của chiến trường hoặc thị trường thì đây là tiếng động khác: tiếng của công lý, tranh cãi, ký ức đau thương và một xã hội đang cố gắng xét lại quá khứ.

Saddam Hussein là một trong những nhân vật gây nhiều tranh cãi nhất tại Trung Đông cuối thế kỷ 20. Ông lãnh đạo Iraq từ năm 1979 đến 2003; trong thời gian đó, Iraq trải qua chiến tranh với Iran, xung đột với Kuwait dẫn đến Chiến tranh Vùng Vịnh, các lệnh trừng phạt quốc tế và sự kiểm soát chặt chẽ của một chính quyền độc đoán. Với một bộ phận người Iraq, Saddam gắn với hình ảnh trật tự và quyền lực quốc gia; với nhiều người khác, ông là biểu tượng của đàn áp, thanh trừng và bạo lực nhà nước.

Vụ Dujail xảy ra sau một vụ ám sát bất thành nhằm vào Saddam Hussein năm 1982 tại thị trấn Dujail, nơi có đông người Hồi giáo Shia sinh sống. Sau vụ việc, chính quyền Iraq tiến hành các biện pháp trấn áp khốc liệt. Hàng trăm người bị bắt; nhiều người bị xét xử; 148 người bị hành quyết. Chính hồ sơ này trở thành vụ án đầu tiên được đưa ra xét xử sau khi Saddam bị lật đổ trong cuộc chiến Iraq do Mỹ dẫn đầu năm 2003.

Phiên tòa có ý nghĩa biểu tượng rất lớn. Một cựu nguyên thủ quốc gia, người từng nắm quyền lực gần như tuyệt đối, nay ngồi trong vành móng ngựa. Cảnh tượng ấy khiến nhiều người liên tưởng đến những phiên tòa lịch sử khác, nơi các nhà lãnh đạo sau chiến tranh phải trả lời về hành động của họ. Nhưng Iraq khi ấy không phải một đất nước yên bình đang tái thiết; bạo lực giáo phái, đánh bom, xung đột vũ trang và bất ổn chính trị diễn ra gần như mỗi ngày.

Chính vì vậy, phiên tòa Saddam Hussein không chỉ là một quá trình pháp lý. Nó là một phần của cuộc đấu tranh để định nghĩa lại Iraq sau chế độ cũ. Ai sẽ kể câu chuyện của đất nước? Ai là nạn nhân? Ai là người có trách nhiệm? Công lý có thể được thực hiện như thế nào khi xã hội vẫn bị chia rẽ sâu sắc? Những câu hỏi ấy phủ bóng lên từng phiên xét xử.

Saddam Hussein không nhận tội theo cách mà bên công tố mong muốn; ông nhiều lần phản đối thẩm quyền của tòa và tuyên bố mình vẫn là Tổng thống Iraq hợp pháp. Các phiên xét xử diễn ra căng thẳng, có lúc bị gián đoạn; một số luật sư bào chữa bị sát hại trong bối cảnh an ninh cực kỳ nguy hiểm. Điều đó khiến cộng đồng quốc tế vừa theo dõi vừa lo ngại về tính công bằng, an toàn và minh bạch của tiến trình tố tụng.

Ngày 5 tháng 11 năm 2006, Saddam Hussein bị kết án tử hình trong vụ Dujail. Bản án được thi hành vào cuối tháng 12 cùng năm. Cái chết của ông không khép lại mọi tranh cãi. Trái lại, nó mở ra nhiều cuộc thảo luận về án tử hình, công lý chuyển tiếp, ảnh hưởng của chiến tranh và vai trò của các cường quốc bên ngoài trong số phận Iraq.

Đặt sự kiện này trong câu hỏi ngày 19 tháng 10 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt, tôi thấy đây là một ngày chứa nhiều tầng ý nghĩa. Nó nhắc chúng ta rằng khi một chế độ sụp đổ, quá khứ không tự biến mất. Những hồ sơ cũ, những gia đình mất người thân, những thị trấn từng bị trấn áp và những ký ức bị chôn vùi sẽ quay trở lại. Phiên tòa có thể đưa một cá nhân ra trước công lý; nhưng việc hàn gắn một quốc gia luôn là hành trình dài hơn rất nhiều.

Có lẽ điều bí ẩn nhất trong những phiên tòa lịch sử là câu hỏi về sự thật. Sự thật pháp lý được xây dựng từ chứng cứ, nhân chứng và phán quyết; nhưng sự thật trong ký ức của một dân tộc lại phức tạp hơn. Nó nằm trong lời kể của người sống sót, trong sự im lặng của những người sợ hãi, trong những bức ảnh cũ và những ngôi mộ không tên. Ngày 19 tháng 10 năm 2005, Baghdad không chỉ mở một phiên tòa; thành phố ấy mở ra một cánh cửa dẫn vào quá khứ đầy bão tố của Iraq.

Kết luận

Từ Yorktown năm 1781 đến Moskva năm 1812, từ dòng sông Áp Lục năm 1950 đến Phố Wall năm 1987 và Baghdad năm 2005, câu trả lời cho ngày 19 tháng 10 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt là một bức tranh lịch sử đầy đối lập. Có ngày ấy là khoảnh khắc của tự do; có ngày ấy là khởi đầu của một cuộc rút lui bi thảm; có ngày ấy là tiếng bước chân của chiến tranh, tiếng cửa thương mại khép lại, tiếng bảng điện tử đỏ rực và tiếng gõ búa trong phòng xử án. Khi cùng tôi nhìn lại những dấu mốc này, bạn có thể cảm nhận rằng lịch sử chưa bao giờ thật sự nằm yên trong sách vở; nó vẫn thì thầm trong từng ngày tháng, chờ chúng ta mở ra và lắng nghe.

Nội dung liên quan

Ngày 22 tháng 10 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?

Ngày 21 tháng 10 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?

Ngày 20 tháng 10 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?

Ngày 18 tháng 10 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?

Ngày 17 tháng 10 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?

Ngày 16 tháng 10 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?