Ngày 11 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt? Nếu chỉ nhìn lướt qua lịch, đây dường như là một ngày bình thường nằm giữa tiết thu hoặc đầu đông của nhiều vùng đất. Nhưng khi lần theo những lớp bụi thời gian, tôi nhận ra ngày 11 tháng 11 từng chứng kiến những lời thề làm đổi hướng một lục địa; tiếng súng im bặt sau cuộc chiến khủng khiếp; những con người vô danh được tôn vinh như biểu tượng của cả dân tộc; một quốc gia non trẻ bước ra ánh sáng; và cả những bi kịch khiến nhân loại phải tự hỏi về cái giá của sự bất cẩn. Mời bạn cùng tôi bước vào hành trình đầy ám ảnh này, nơi mỗi mốc 11/11 giống như một cánh cửa mở ra những câu chuyện vừa hào hùng, vừa đau thương, lại có chút kỳ bí của lịch sử.
- 1. Năm 1620: Bản cam kết Mayflower và lời thề giữa đại dương
- 2. Năm 1831: Nat Turner và tiếng vọng của một cuộc nổi dậy
- 3. Năm 1918: Mười một giờ và sự im lặng sau Đại chiến
- 4. Năm 1921: Người lính vô danh trở về Arlington
- 5. Năm 1975: Angola độc lập trong đêm giao thời đầy bão tố
- 6. Năm 2000: Thảm kịch Kaprun và đường hầm lửa
- Kết luận
1. Năm 1620: Bản cam kết Mayflower và lời thề giữa đại dương
Ngày 11 tháng 11 năm 1620, trong cái lạnh cắt da của vùng biển Bắc Mỹ, con tàu Mayflower cuối cùng cũng thả neo ở vùng Cape Cod, thuộc bang Massachusetts ngày nay. Trên boong tàu chật hẹp, những con người đã lênh đênh hơn hai tháng giữa sóng gió hiểu rằng họ vừa đặt chân đến một nơi không hoàn toàn giống như dự định ban đầu. Họ không cập bến ở Virginia, nơi được cấp phép định cư; họ đến một vùng đất xa hơn về phía bắc, gần như nằm ngoài khuôn khổ pháp lý mà họ từng dựa vào.
Chính trong khoảnh khắc bất định ấy, một văn kiện ngắn nhưng có ảnh hưởng sâu rộng đã ra đời: Mayflower Compact, thường được dịch là Hiệp ước Mayflower. Văn bản này được ký ngày 11 tháng 11 theo lịch Julius đang được người Anh sử dụng khi ấy; nếu quy đổi sang lịch Gregory hiện đại, thời điểm tương ứng là ngày 21 tháng 11 năm 1620. Chi tiết về lịch có vẻ nhỏ bé nhưng nó khiến câu chuyện thêm phần thú vị: ngay cả thời gian cũng mang một lớp sương mờ khi ta cố nhìn về quá khứ.
Trên tàu Mayflower có 102 hành khách, gồm những người hành hương tôn giáo, những người tìm kiếm cơ hội kinh tế, phụ nữ, trẻ em và thủy thủ. Tuy nhiên, chỉ 41 người đàn ông trưởng thành đã ký vào bản cam kết. Họ đồng ý liên kết thành một cộng đồng chính trị; hứa xây dựng những luật lệ “công bằng và bình đẳng” vì lợi ích chung; đồng thời cam kết tuân theo các quy định đó. Nghe qua, đó chỉ là vài dòng chữ giữa biển khơi. Nhưng trong bối cảnh thế kỷ XVII, khi quyền lực thường được trao từ trên xuống bởi vua chúa hoặc các công ty thuộc địa, việc một nhóm người tự nguyện lập nên cơ chế tự quản là điều mang ý nghĩa đặc biệt.
Điều đáng nhớ nhất không phải là bản cam kết ấy hoàn hảo, mà là nó được sinh ra từ sự bất an. Những người trên tàu hiểu rằng nếu không có một thỏa thuận chung, vùng đất mới rất có thể trở thành nơi tranh chấp, hỗn loạn và bạo lực. Một số hành khách không thuộc nhóm Thanh giáo từng cho rằng vì họ không đến đúng vùng đất được cấp phép, họ không cần tuân theo bất kỳ ai. Trước nguy cơ cộng đồng tan rã ngay từ ngày đầu tiên, những người lãnh đạo đã thúc đẩy việc ký kết Hiệp ước Mayflower.
Tôi luôn hình dung cảnh những bàn tay run lên vì lạnh, những ngọn đèn dầu chập chờn trong khoang tàu tối và những cái tên được nắn nót trên tờ giấy. Không ai trong số họ có thể biết rằng nhiều thế kỷ sau, bản cam kết nhỏ ấy sẽ được nhìn nhận như một trong những tiền đề biểu tượng cho tư tưởng tự quản ở Hoa Kỳ. Dĩ nhiên, lịch sử không bao giờ đơn giản đến mức chỉ cần một văn kiện là tạo ra một quốc gia. Thuộc địa Plymouth sau đó còn trải qua đói rét, bệnh tật, xung đột và những quan hệ phức tạp, đôi khi bi thảm, với các cộng đồng bản địa.
Mùa đông đầu tiên tại Plymouth vô cùng khắc nghiệt. Gần một nửa số người trên Mayflower đã qua đời vì bệnh tật và thiếu thốn. Những người sống sót nhận được sự giúp đỡ quan trọng từ người Wampanoag, đặc biệt là Tisquantum, thường được biết đến với tên Squanto. Ông từng bị bắt cóc, đưa sang châu Âu rồi mới trở về quê hương; cuộc đời của ông đã đi qua những biến cố gần như khó tin. Sự xuất hiện của Squanto là một trong những chi tiết khiến lịch sử ngày 11 tháng 11 mang màu sắc như một câu chuyện định mệnh: những người xa lạ đến một vùng đất xa lạ, rồi gặp một người bản địa có thể nói tiếng Anh.
Tuy vậy, khi nhắc tới Hiệp ước Mayflower, chúng ta cũng cần nhìn bằng con mắt tỉnh táo. Văn kiện này là biểu tượng của cộng đồng tự trị đối với những người định cư châu Âu; nhưng nó không xóa đi thực tế rằng quá trình thuộc địa hóa sau đó đã gây tổn thương sâu sắc cho các dân tộc bản địa. Ngày 11 tháng 11 năm 1620 vì thế không chỉ kể về một lời thề dân chủ; nó còn mở đầu cho một chương lịch sử dài, rực rỡ nhưng đầy mâu thuẫn của Bắc Mỹ.
Nếu bạn từng tự hỏi một quốc gia, một cộng đồng hay một lý tưởng bắt đầu từ đâu, câu chuyện trên Mayflower có lẽ đưa ra một câu trả lời bất ngờ: đôi khi, nó bắt đầu từ nỗi sợ hãi trước một tương lai không chắc chắn; rồi được níu giữ bằng lời hứa rằng mọi người sẽ cùng nhau chịu trách nhiệm.
2. Năm 1831: Nat Turner và tiếng vọng của một cuộc nổi dậy
Ngày 11 tháng 11 năm 1831, tại Jerusalem, bang Virginia của Hoa Kỳ, Nat Turner bị xử treo cổ. Cái chết của ông khép lại một cuộc truy lùng căng thẳng kéo dài nhiều tuần; nhưng không thể dập tắt câu hỏi mà cuộc đời ông đã ném vào xã hội Mỹ: một con người bị tước đoạt tự do sẽ đi xa đến đâu để giành lại phẩm giá của mình?
Nat Turner sinh khoảng năm 1800 trong cảnh nô lệ tại Virginia. Ông được biết đến là người có khả năng đọc, viết và có niềm tin tôn giáo mãnh liệt. Với nhiều người cùng thời, Turner là một nhân vật bí ẩn. Ông tin rằng mình nhận được những dấu hiệu và mặc khải từ Thượng đế; ông quan sát thiên nhiên, nhật thực, những biến đổi của bầu trời như thể chúng là những thông điệp được gửi riêng cho mình. Trong một thế giới mà người da đen bị coi như tài sản, không được tự do quyết định thân phận, niềm tin ấy đã trở thành nguồn sức mạnh tinh thần dữ dội.
Tháng 8 năm 1831, Nat Turner lãnh đạo một cuộc nổi dậy của những người nô lệ tại quận Southampton, Virginia. Cuộc nổi dậy bắt đầu vào đêm 21 rạng sáng 22 tháng 8. Những người tham gia di chuyển từ trang trại này sang trang trại khác, giết chết nhiều người da trắng và tìm cách tập hợp thêm lực lượng. Theo các tư liệu lịch sử phổ biến, khoảng 55 đến 60 người da trắng đã bị giết trong biến cố này. Cuộc nổi dậy nhanh chóng bị lực lượng dân quân và chính quyền đàn áp; rất nhiều người da đen, bao gồm cả những người không liên quan, đã bị sát hại trong làn sóng trả thù sau đó.
Turner trốn thoát được gần hai tháng. Hãy thử hình dung cảm giác của những ngày ấy: ông ẩn náu trong rừng, trong những nơi hoang vắng, biết rằng hàng trăm người đang săn lùng mình; mỗi tiếng chó sủa, tiếng vó ngựa hay cành cây gãy có thể là dấu hiệu báo trước cái chết. Ngày 30 tháng 10 năm 1831, ông bị bắt. Sau đó, Turner bị xét xử, kết án và hành quyết vào ngày 11 tháng 11.
Điều khiến tên tuổi Nat Turner không biến mất cùng giá treo cổ là bản lời khai được công bố sau khi ông bị bắt, thường được biết đến với tên gọi The Confessions of Nat Turner. Văn bản này được ghi chép bởi luật sư Thomas R. Gray, vì thế các sử gia vẫn tranh luận về mức độ chính xác tuyệt đối của từng câu chữ. Dù vậy, nó cho thấy một Nat Turner vừa là người lãnh đạo cuộc nổi dậy, vừa là một cá nhân có đời sống nội tâm mãnh liệt; ông không tự xem mình chỉ là nạn nhân, mà tin mình đang thực hiện một sứ mệnh thiêng liêng.
Sự kiện ngày 11 tháng 11 năm 1831 tạo ra chấn động lớn tại miền Nam Hoa Kỳ. Nỗi sợ hãi lan rộng trong các cộng đồng chủ nô; nhiều bang ban hành các đạo luật hà khắc hơn, hạn chế việc giáo dục người da đen, hạn chế hội họp, thắt chặt kiểm soát đời sống của những người nô lệ. Một nghịch lý đau đớn xuất hiện: thay vì khiến chế độ nô lệ lung lay ngay lập tức, cuộc nổi dậy lại khiến bộ máy áp bức phản ứng tàn bạo hơn.
Nhưng lịch sử không dừng lại ở phản ứng tức thời. Đối với phong trào bãi nô, Nat Turner trở thành cái tên buộc xã hội Mỹ phải đối mặt với điều nhiều người muốn né tránh. Chế độ nô lệ không phải là một trật tự yên ổn mà những người bị giam cầm chấp nhận một cách tự nhiên; bên dưới vẻ im lặng là nỗi đau, sự phẫn nộ và khát vọng tự do không thể bị xóa bỏ. Những người phản đối chế độ nô lệ nhìn thấy trong cuộc nổi dậy một lời cảnh báo khủng khiếp về hậu quả của sự vô nhân đạo kéo dài.
Ngày nay, hình ảnh Nat Turner vẫn gây tranh cãi. Có người chỉ tập trung vào bạo lực của cuộc nổi dậy; có người nhìn ông như một biểu tượng kháng cự; có người đặt câu chuyện của ông trong bi kịch rộng lớn hơn của nước Mỹ trước Nội chiến. Theo tôi, cách nhìn thành thật nhất là không biến Turner thành một tượng đài đơn giản, cũng không biến ông thành quái vật để dễ dàng khước từ. Ông là sản phẩm của một thời đại mà con người có thể bị mua bán; và hành động của ông đã bộc lộ vết nứt khủng khiếp trong nền tảng đạo đức của thời đại đó.
Khi màn đêm buông xuống vào ngày 11 tháng 11 năm 1831, có lẽ nhiều người tin rằng việc treo cổ Nat Turner đã kết thúc mọi chuyện. Nhưng những ý tưởng lớn thường không chết cùng một con người. Hơn ba thập niên sau, Nội chiến Hoa Kỳ bùng nổ; chế độ nô lệ cuối cùng bị bãi bỏ. Con đường ấy dài, đẫm máu và không hề thẳng tắp; song tiếng vọng từ cuộc nổi dậy của Turner vẫn nằm đâu đó trong lịch sử của tự do.
3. Năm 1918: Mười một giờ và sự im lặng sau Đại chiến
Nếu phải chọn một sự kiện khiến ngày 11 tháng 11 trở thành biểu tượng toàn cầu, tôi sẽ chọn năm 1918. Vào lúc 11 giờ trưa ngày 11 tháng 11 năm 1918, hiệp định đình chiến giữa phe Hiệp ước và Đức chính thức có hiệu lực trên Mặt trận phía Tây, đánh dấu sự chấm dứt chiến sự của Chiến tranh thế giới thứ nhất. Người ta thường gọi đó là khoảnh khắc “giờ thứ mười một của ngày thứ mười một trong tháng thứ mười một”. Cách gọi có nhịp điệu gần như một câu thần chú; nhưng phía sau nó là bốn năm địa ngục của chiến hào, khí độc, đại bác và những thế hệ thanh niên bị cuốn vào cỗ máy chiến tranh.
Hiệp định đình chiến được ký vào khoảng 5 giờ sáng ngày 11 tháng 11 trong một toa tàu của Thống chế Ferdinand Foch, nằm tại rừng Compiègne ở miền bắc nước Pháp. Phái đoàn Đức chấp nhận các điều khoản hết sức khắc nghiệt; quân đội Đức phải rút lui khỏi nhiều vùng lãnh thổ, giao nộp một lượng lớn vũ khí, tàu chiến và phương tiện quân sự. Sáu giờ sau, lúc 11 giờ, tiếng súng được lệnh ngừng bắn.
Nhưng chính sáu giờ chờ đợi ấy lại tạo nên một trong những nghịch lý đau lòng nhất của lịch sử. Dù mọi bên đều biết đình chiến đã được ký, chiến sự vẫn tiếp tục cho đến thời điểm có hiệu lực. Nhiều binh sĩ đã chết trong những giờ cuối cùng của cuộc chiến. Có những đơn vị tiếp tục tấn công để giành vị trí thuận lợi; có nơi pháo binh bắn số đạn còn lại để tránh phải mang về kho; có những người lính ngã xuống chỉ vài phút trước khi im tiếng súng. Câu chuyện về họ khiến chiến thắng, nếu có thể gọi như vậy, mang theo một sắc màu u tối.
Một trong những trường hợp thường được nhắc đến là Henry Gunther, một binh sĩ Mỹ thiệt mạng lúc khoảng 10 giờ 59 phút sáng, chỉ một phút trước khi lệnh đình chiến có hiệu lực. Có nhiều câu chuyện tương tự từ các bên tham chiến và không phải mọi chi tiết đều được ghi chép giống nhau. Nhưng sự thật lớn hơn vẫn không thay đổi: ngay cả khi hòa bình đã ở rất gần, chiến tranh vẫn kịp cướp đi sinh mạng của những con người không hề biết rằng họ sắp được trở về nhà.
Chiến tranh thế giới thứ nhất đã khiến khoảng hàng chục triệu quân nhân và dân thường thiệt mạng; thêm vô số người bị thương, tàn tật hoặc mang chấn thương tâm lý suốt đời. Những chiến hào kéo dài từ biển Bắc đến biên giới Thụy Sĩ từng nuốt chửng cả một thế hệ. Bùn đất, chuột, rét buốt, dịch bệnh và mùi thuốc súng trở thành một phần ký ức không thể xóa của những người sống sót. Vì vậy, khi chuông nhà thờ vang lên và tiếng hò reo bùng nổ ở Paris, London, New York hay nhiều thành phố khác vào ngày 11 tháng 11 năm 1918, đó không chỉ là niềm vui chiến thắng; đó còn là tiếng thở phào của nhân loại sau một cơn ác mộng tập thể.
Thế nhưng sự im lặng của ngày đình chiến không đồng nghĩa với hòa bình trọn vẹn. Chiến tranh vẫn tiếp diễn ở một số khu vực; các cuộc xung đột mới bùng phát từ đống tro tàn của đế chế cũ. Hiệp ước Versailles năm 1919, với những điều khoản trừng phạt nặng nề đối với Đức, để lại nhiều bất mãn. Chỉ hơn hai thập niên sau, thế giới lại chìm vào Chiến tranh thế giới thứ hai. Bởi thế, ngày 11 tháng 11 vừa là ngày kỷ niệm hòa bình, vừa là lời nhắc rằng một thỏa thuận ngừng bắn không tự động chữa lành những nguyên nhân sâu xa của chiến tranh.
Nhiều quốc gia ngày nay tưởng niệm ngày này dưới những tên gọi khác nhau. Tại Hoa Kỳ, đó là Ngày Cựu chiến binh; tại Anh và nhiều nước Khối Thịnh vượng chung, khoảng thời gian quanh ngày này gắn với Ngày Tưởng niệm; tại Pháp, đây là ngày kỷ niệm đình chiến. Hoa anh túc đỏ thường xuất hiện trên áo, bên tượng đài và trong các buổi lễ. Loài hoa mỏng manh ấy từng mọc trên những cánh đồng tan hoang ở Flanders; trong thơ ca, nó trở thành biểu tượng cho ký ức của những người không trở về.
Tôi nghĩ điều kỳ lạ nhất của 11 giờ ngày 11 tháng 11 năm 1918 là sự chuyển đổi đột ngột từ âm thanh sang im lặng. Hàng triệu khẩu súng từng gầm rú; rồi bỗng nhiên, nhiều nơi chỉ còn tiếng gió lướt qua dây thép gai, tiếng bước chân dè dặt của những người lính không biết phải làm gì sau khi chiến tranh kết thúc. Đó là khoảnh khắc lịch sử giống như một cánh cửa lớn khép lại nhưng sau cánh cửa ấy vẫn còn vô vàn linh hồn chưa kịp tìm được bình yên.
4. Năm 1921: Người lính vô danh trở về Arlington
Ba năm sau ngày đình chiến, vào ngày 11 tháng 11 năm 1921, Hoa Kỳ tổ chức một nghi lễ đặc biệt tại Nghĩa trang Quốc gia Arlington: an táng một người lính vô danh của Chiến tranh thế giới thứ nhất. Không ai biết tên anh; không ai biết chính xác quê hương, gia đình hay câu chuyện cuối cùng của anh. Nhưng chính sự vô danh ấy đã biến anh thành biểu tượng cho tất cả những người lính đã hy sinh mà không được nhận diện, không có mộ phần rõ ràng hoặc không thể trở về nhà.
Để hiểu ý nghĩa của nghi lễ này, bạn cần hình dung quy mô tang thương mà Chiến tranh thế giới thứ nhất để lại. Nhiều thi thể bị chôn vùi dưới bùn đất chiến trường; nhiều người bị sức công phá của pháo binh khiến không thể nhận dạng; hồ sơ trong thời chiến đôi khi thất lạc hoặc không đủ để xác định danh tính. Với gia đình người lính, nỗi đau không chỉ là mất mát. Đó còn là sự thiếu vắng một nơi để đến, một cái tên để khắc trên bia mộ, một câu trả lời cuối cùng cho câu hỏi: người thân của họ đang ở đâu?
Năm 1921, bốn hài cốt không rõ danh tính được đưa từ bốn nghĩa trang quân sự khác nhau ở Pháp. Một quân nhân Mỹ được trao nhiệm vụ chọn ra một trong bốn người mà không biết bất cứ thông tin nào về họ. Người được lựa chọn sau đó được đưa về Hoa Kỳ. Câu chuyện nghe gần như lạnh lùng nhưng nghi thức ấy được thiết kế để bảo đảm rằng không một ai có thể nhận diện người lính; anh sẽ đại diện cho tất cả, không thuộc về riêng một gia đình, một bang hay một đơn vị quân đội nào.
Ngày 11 tháng 11 năm 1921, quan tài được đặt tại Arlington. Tổng thống Warren G. Harding chủ trì nghi thức; những nhân vật cấp cao, cựu chiến binh và đông đảo người dân tham dự. Người lính vô danh được trao Huân chương Danh dự; các đại diện đồng minh cũng trao những phần thưởng quân sự cao quý. Trong sự trang nghiêm ấy, nước Mỹ không chỉ chôn cất một hài cốt. Họ đang cố gắng đặt tên cho nỗi đau không tên của cả một thế hệ.
Mộ Chiến sĩ Vô danh tại Arlington về sau trở thành một trong những địa điểm tưởng niệm nổi tiếng nhất nước Mỹ. Năm 1937, việc canh gác mộ được thực hiện liên tục 24 giờ mỗi ngày; từ năm 1948, nhiệm vụ này do các thành viên của Trung đoàn Bộ binh số 3 Hoa Kỳ đảm trách. Hình ảnh người lính gác bước đi với nhịp chân chính xác, trong mưa, trong tuyết, trong đêm tối hay dưới cái nóng gay gắt, luôn tạo cảm giác trang nghiêm khác thường.
Những nghi thức tại đây chứa đựng tính biểu tượng rất mạnh. Người gác đi 21 bước, dừng lại 21 giây, rồi đổi hướng; con số 21 gợi liên tưởng đến nghi lễ chào 21 phát đại bác, một vinh dự quân sự cao cấp. Tất cả được thực hiện với sự chuẩn xác gần như tuyệt đối. Có người cho rằng đó chỉ là nghi lễ. Nhưng với tôi, nghi lễ chính là cách con người chống lại sự lãng quên. Khi chiến tranh biến hàng triệu sinh mạng thành những con số trong báo cáo, một bước chân được đo đếm cẩn thận có thể trả lại cho sự mất mát một phần phẩm giá.
Ngôi mộ sau này còn gắn với những người lính vô danh của các cuộc chiến khác, gồm Thế chiến thứ hai và Chiến tranh Triều Tiên. Từng có một hài cốt được cho là của người lính vô danh trong Chiến tranh Việt Nam được an táng tại đây vào năm 1984. Tuy nhiên, nhờ xét nghiệm ADN, năm 1998 người này được xác định là Trung úy Không quân Michael Blassie; hài cốt được trao trả cho gia đình. Sự kiện đó mở ra một chương mới đầy xúc động: công nghệ hiện đại có thể gọi tên người từng vô danh nhưng tinh thần tưởng niệm dành cho tất cả người chưa được nhận diện vẫn còn nguyên giá trị.
Ngày 11 tháng 11 năm 1921 nhắc chúng ta rằng lịch sử không chỉ thuộc về các vị tướng, các tổng thống hay những người ký văn kiện. Lịch sử còn thuộc về người lính vô danh, người không để lại hồi ký, không có tượng đài riêng, không được xuất hiện trong sách giáo khoa bằng một cái tên cụ thể. Có những hy sinh càng không có tên gọi, càng cần được nhớ đến bằng tất cả sự trang trọng.
5. Năm 1975: Angola độc lập trong đêm giao thời đầy bão tố
Ngày 11 tháng 11 năm 1975, Angola chính thức tuyên bố độc lập khỏi Bồ Đào Nha. Sau nhiều thế kỷ nằm dưới ách thuộc địa, quốc gia rộng lớn ở phía tây nam châu Phi bước vào kỷ nguyên mới. Thế nhưng, nếu bạn hình dung một ngày độc lập với cờ bay, âm nhạc và niềm vui trọn vẹn, lịch sử Angola sẽ khiến bạn phải dừng lại. Bởi đêm độc lập ấy cũng là ngưỡng cửa dẫn vào một trong những cuộc nội chiến dài và khốc liệt nhất châu Phi thời Chiến tranh Lạnh.
Bồ Đào Nha bắt đầu thiết lập sự hiện diện tại vùng đất Angola từ cuối thế kỷ XV. Trong nhiều thế kỷ, nơi đây bị cuốn vào mạng lưới buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương; sau đó trở thành thuộc địa khai thác tài nguyên và lao động. Khi làn sóng phi thực dân hóa lan rộng khắp châu Phi sau Thế chiến thứ hai, Angola cũng xuất hiện các phong trào đấu tranh giành độc lập. Ba tổ chức chính nổi lên là MPLA, FNLA và UNITA. Dù đều chống lại sự cai trị của Bồ Đào Nha, họ lại có mục tiêu, cơ sở xã hội và liên minh quốc tế khác nhau.
Năm 1974, Cách mạng Hoa Cẩm Chướng ở Bồ Đào Nha lật đổ chế độ độc tài Estado Novo. Sự kiện này tạo ra bước ngoặt cho các thuộc địa Bồ Đào Nha ở châu Phi, trong đó có Angola. Chính quyền mới tại Lisbon nhanh chóng tiến tới kế hoạch chấm dứt chiến tranh thuộc địa và trao trả độc lập. Hiệp định Alvor đầu năm 1975 từng hy vọng thiết lập một chính phủ chuyển tiếp gồm các lực lượng Angola. Nhưng hy vọng ấy tan vỡ nhanh chóng khi các phe bước vào cuộc tranh giành quyền lực.
Trong đêm 10 rạng sáng 11 tháng 11 năm 1975, khi người Bồ Đào Nha rút đi, MPLA tuyên bố thành lập Cộng hòa Nhân dân Angola tại thủ đô Luanda. Agostinho Neto trở thành tổng thống đầu tiên. Tuy nhiên, FNLA và UNITA không chấp nhận quyền kiểm soát của MPLA; họ thành lập chính quyền đối lập ở những khu vực khác. Angola vừa độc lập đã lập tức bị xé thành nhiều mảnh bởi xung đột nội bộ, rồi nhanh chóng trở thành chiến trường ủy nhiệm trong bối cảnh căng thẳng toàn cầu.
Liên Xô và Cuba ủng hộ MPLA; trong khi đó, các lực lượng đối địch nhận được những hình thức hỗ trợ khác nhau từ Hoa Kỳ, Nam Phi và một số quốc gia trong khu vực ở những giai đoạn nhất định. Những toan tính địa chính trị vượt xa biên giới Angola đã đổ dồn vào đất nước non trẻ này. Hàng chục nghìn binh sĩ Cuba từng được triển khai tới Angola; quân đội Nam Phi cũng can thiệp; các cường quốc theo dõi từng chuyển động như thể Angola là một bàn cờ của Chiến tranh Lạnh.
Ngày 11 tháng 11 năm 1975 vì vậy mang hai khuôn mặt. Một khuôn mặt là niềm tự hào chính đáng của một dân tộc giành độc lập sau nhiều thế kỷ thuộc địa. Khuôn mặt còn lại là dự cảm bất an về cuộc chiến kéo dài. Nội chiến Angola tiếp diễn nhiều thập niên, chỉ thực sự kết thúc vào năm 2002 sau cái chết của Jonas Savimbi, lãnh đạo UNITA. Hậu quả của chiến tranh là vô cùng nặng nề: hàng trăm nghìn người thiệt mạng; hàng triệu người phải rời bỏ nhà cửa; hệ thống hạ tầng bị tàn phá; mìn còn sót lại biến nhiều vùng quê thành nơi nguy hiểm trong nhiều năm.
Dẫu vậy, Angola không chỉ là câu chuyện của đau thương. Đây là một vùng đất giàu tài nguyên, giàu bản sắc văn hóa, với âm nhạc semba, những bờ biển Đại Tây Dương, những cao nguyên rộng lớn và cộng đồng con người bền bỉ. Sau chiến tranh, Angola bước vào công cuộc tái thiết đầy khó khăn. Ngày độc lập 11 tháng 11 hằng năm vẫn là dịp người dân nhìn lại con đường đã đi qua; không chỉ để kỷ niệm lá cờ được kéo lên lần đầu, mà còn để tưởng nhớ cái giá của tự do.
Tôi thấy trong câu chuyện Angola một bài học vừa buồn vừa sâu sắc: giành được độc lập là một chiến thắng lớn nhưng xây dựng hòa bình còn khó hơn nhiều. Một quốc gia có thể thoát khỏi xiềng xích của ngoại bang trong một ngày; nhưng để hàn gắn những chia rẽ từ bên trong, đôi khi cần đến nhiều thế hệ.
6. Năm 2000: Thảm kịch Kaprun và đường hầm lửa
Ngày 11 tháng 11 năm 2000, tại thị trấn Kaprun của Áo, một thảm kịch kinh hoàng xảy ra trong đường hầm dẫn lên khu trượt tuyết Kitzsteinhorn. Chuyến tàu leo núi Gletscherbahn Kaprun 2 đang chở hành khách đến khu nghỉ dưỡng trên cao thì bốc cháy trong đường hầm. Chỉ trong thời gian ngắn, khói độc và sức nóng biến lối đi vốn được xem là an toàn thành một chiếc bẫy khổng lồ. Vụ việc khiến 155 người thiệt mạng, trở thành một trong những tai nạn thảm khốc nhất trong lịch sử nước Áo hiện đại.
Hôm ấy là một buổi sáng đầu mùa trượt tuyết. Trên tàu có nhiều người trẻ, gia đình, vận động viên và những người yêu thích thể thao mùa đông. Họ lên tàu với tâm trạng háo hức, mang theo ván trượt, quần áo ấm và dự định về một ngày đầy tuyết trắng. Không ai ngờ hành trình ngắn ngủi ấy lại đưa họ vào không gian ngột ngạt nhất có thể tưởng tượng: một đường hầm dài, tối và dốc, nơi khói có xu hướng bốc lên phía trên như một dòng thủy triều đen.
Nguyên nhân trực tiếp của vụ cháy được xác định liên quan đến một thiết bị sưởi bị lỗi trong buồng lái. Khi lửa bùng lên, đoàn tàu dừng trong đường hầm. Cửa mở ra, nhiều hành khách hoảng loạn tìm cách thoát thân. Nhưng trong các vụ cháy hầm kín, ngọn lửa không phải lúc nào cũng là thứ nguy hiểm nhất; khói độc mới là kẻ sát nhân thầm lặng. Chỉ vài hơi thở có thể khiến con người mất phương hướng, bất tỉnh hoặc không còn đủ sức chạy tiếp.
Điều khiến thảm kịch Kaprun ám ảnh là quy luật khắc nghiệt của khói nóng. Phần lớn những người cố gắng chạy lên dốc, theo hướng khói đang bốc lên, đã bị mắc kẹt trong luồng khí độc. Trong khi đó, một số ít người đi xuống phía dưới, ngược với phản xạ tự nhiên muốn chạy về phía điểm đến trên núi, lại có cơ hội sống sót cao hơn. Trong số những người sống sót có một người đã hiểu rằng cần phải rời khỏi đường hầm theo hướng xuống dốc, sau đó những người khác làm theo. Sự khác biệt giữa đi lên và đi xuống, trong một buổi sáng định mệnh, đã trở thành ranh giới mong manh giữa sự sống và cái chết.
Không có gì kỳ bí theo nghĩa siêu nhiên ở Kaprun; điều đáng sợ nằm ở chỗ tai họa có thể nảy sinh từ một sai sót kỹ thuật nhỏ, rồi phình to thành thảm họa không thể đảo ngược. Sau vụ cháy, công chúng Áo và thế giới đặt ra hàng loạt câu hỏi về thiết kế an toàn, vật liệu dễ cháy, hệ thống cảnh báo, lối thoát hiểm, phương án cứu hộ và trách nhiệm pháp lý. Làm thế nào một phương tiện chở hàng trăm người lại có thể thiếu những điều kiện ứng phó hiệu quả với hỏa hoạn trong đường hầm? Tại sao nhiều biện pháp an toàn được tin tưởng lại không phát huy tác dụng trong tình huống thực tế?
Các cuộc điều tra và tranh tụng kéo dài nhiều năm. Những vấn đề kỹ thuật, quy chuẩn an toàn và trách nhiệm của các bên liên quan được phân tích kỹ lưỡng. Dù các phán quyết pháp lý có thể không làm mọi người hài lòng, thảm kịch Kaprun đã góp phần thúc đẩy nhận thức sâu sắc hơn về an toàn cháy nổ trong hệ thống giao thông hầm, tàu điện leo núi và các công trình kín. Đó là một kiểu di sản đau đớn: sự cải tiến về sau được xây dựng trên ký ức của những người không thể trở về.
Ngày nay, Kaprun vẫn là một vùng núi đẹp; tuyết vẫn phủ trắng sườn dốc, khách du lịch vẫn tìm đến với niềm vui của thể thao và thiên nhiên. Nhưng ở đâu đó trong ký ức của thị trấn, ngày 11 tháng 11 năm 2000 vẫn hiện diện như một vết lặng. Nó nhắc chúng ta rằng công nghệ không chỉ cần hiện đại; nó phải được thiết kế với sự khiêm nhường trước những tình huống tồi tệ nhất. Bởi trong những không gian kín, giữa lửa, khói và hoảng loạn, một cánh cửa mở đúng lúc có thể là cả một thế giới.
Khi đọc về Kaprun, tôi không chỉ nghĩ về tai nạn. Tôi nghĩ về những chuyến đi bình thường mà chúng ta vẫn bắt đầu mỗi ngày; một chuyến tàu, một chuyến xe, một hành lang, một tòa nhà. Lịch sử đôi khi không vang lên bằng tiếng đại bác hay những bài diễn văn lớn lao. Nó cũng có thể bắt đầu từ tiếng chuông báo động vang lên trong đường hầm tối, rồi lưu lại như lời cảnh tỉnh lâu dài cho cả nhân loại.
Kết luận
Từ lời cam kết giữa đại dương năm 1620, cuộc đời dữ dội của Nat Turner, khoảnh khắc im tiếng súng năm 1918, nghi lễ dành cho người lính vô danh năm 1921, ngày độc lập nhiều giông bão của Angola năm 1975 đến thảm kịch Kaprun năm 2000; ngày 11 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt không còn là một câu hỏi đơn thuần về lịch. Đó là hành trình qua những lời thề, khát vọng tự do, ký ức chiến tranh, niềm tự hào dân tộc và những bài học đắt giá về sự sống. Tôi hy vọng khi nhìn vào ngày 11/11 trên tờ lịch, bạn sẽ không chỉ thấy những con số; bạn sẽ thấy phía sau chúng là vô số con người đã yêu, đã chiến đấu, đã hy sinh và để lại cho hậu thế những câu chuyện không nên bị lãng quên.
Để lại một phản hồi