Ngày 12 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?

Ngày 12 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt? Nếu mở cánh cửa thời gian vào đúng ngày này, tôi tin bạn sẽ không chỉ gặp những con số khô khan trong biên niên sử. Đó là ngày một bóng đen lướt qua mặt hồ khiến cả thế giới rùng mình; là đêm đại dương Thái Bình Dương rực lửa vì chiến tranh; là lúc sự thật bị che giấu trong bóng tối buộc phải bước ra ánh sáng; là khoảnh khắc một phi thuyền lặng lẽ bay qua Sao Thổ; là ngày hạt giống của World Wide Web được gieo xuống; và cũng là lúc một robot bé nhỏ đáp xuống một sao chổi đang lao vun vút giữa không gian. Hãy cùng tôi lần theo những dấu chân bí ẩn ấy để thấy ngày 12 tháng 11 chưa bao giờ là một ngày bình thường.

1. Ngày 12 tháng 11 năm 1933: Bức ảnh mờ trên hồ Loch Ness và bóng hình quái vật

Khi nhắc đến Ngày 12 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?, tôi muốn bắt đầu bằng một câu chuyện có hơi sương, mặt nước lạnh buốt và một bí ẩn đã sống dai dẳng gần một thế kỷ. Vào ngày 12 tháng 11 năm 1933, một người đàn ông tên Hugh Gray đi dạo gần hồ Loch Ness, vùng Cao nguyên Scotland. Ông mang theo chiếc máy ảnh nhỏ; có lẽ Hugh Gray không thể ngờ rằng vài thao tác vội vã của mình sẽ giúp thổi bùng một trong những truyền thuyết nổi tiếng nhất thế giới.

Theo lời kể của Gray, ông nhìn thấy một vật thể lớn nổi lên trên mặt hồ. Trong khoảnh khắc ngắn ngủi, ông giơ máy ảnh lên và chụp được một bức hình. Tấm ảnh không sắc nét; nó chỉ cho thấy một hình thù sẫm màu nhô lên giữa những gợn nước xám lạnh. Nhưng chính sự mờ nhòe ấy lại mở ra vô vàn cách diễn giải. Có người nói đó là chiếc cổ dài của quái vật hồ Loch Ness; người khác tin rằng đó chỉ là một con chó đang bơi; cũng có giả thuyết cho rằng hình ảnh ấy là rái cá, thân cây trôi hoặc hiệu ứng quang học do mặt nước và ánh sáng tạo nên.

Bức ảnh của Hugh Gray được xem là một trong những hình ảnh sớm nhất được công bố về sinh vật bí ẩn ở hồ Loch Ness. Nó xuất hiện trên báo chí Anh không lâu sau đó và lập tức khơi dậy trí tò mò công chúng. Trước năm 1933, những câu chuyện về sinh vật sống trong hồ đã tồn tại trong văn hóa địa phương Scotland; thậm chí truyền thuyết cổ còn gắn vùng nước này với các hiện tượng siêu nhiên. Tuy nhiên, chính năm 1933 mới là thời điểm huyền thoại Nessie thực sự bước ra khỏi phạm vi những lời kể dân gian để trở thành hiện tượng quốc tế.

Điều khiến câu chuyện ngày 12 tháng 11 trở nên hấp dẫn không chỉ là câu hỏi liệu Hugh Gray có thực sự chụp được quái vật hay không. Sức hút nằm ở chỗ con người luôn muốn tin rằng ở đâu đó, ngay trong thế giới đã được bản đồ hóa, vẫn có một vùng bóng tối chưa thể giải thích. Loch Ness là một hồ nước dài, sâu, lạnh, màu nước thường tối vì chứa nhiều than bùn; chỉ riêng khung cảnh ấy đã đủ khiến trí tưởng tượng hoạt động mạnh mẽ. Khi sương trườn qua mặt hồ và gió làm những con sóng nhỏ vỡ vụn, bất kỳ vật thể nào cũng có thể hóa thành hình hài kỳ dị.

Tôi cho rằng bí ẩn Loch Ness là một minh chứng rất đẹp về mối quan hệ giữa sự thật, niềm tin và truyền thông. Một bức ảnh mờ có thể không phải bằng chứng khoa học; nhưng nó đủ để khởi đầu một cuộc trò chuyện kéo dài nhiều thế hệ. Sau Hugh Gray, hàng loạt nhân chứng khác tuyên bố từng bắt gặp Nessie; các nhà thám hiểm mang máy quay, sonar và thiết bị hiện đại đến hồ; các nhà khoa học cố gắng phân tích từng dấu vết. Kết quả vẫn chưa xác nhận sự tồn tại của một sinh vật khổng lồ chưa biết đến nhưng truyền thuyết thì chưa từng chết.

Có một nét đáng suy ngẫm ở đây. Chúng ta thường nghĩ lịch sử là các hiệp ước, trận chiến, cuộc cách mạng và những phát minh lớn; nhưng đôi khi lịch sử còn được tạo nên từ một cú bấm máy đúng lúc. Hugh Gray có thể chỉ tình cờ nhìn thấy một làn sóng lạ; thế nhưng bức ảnh của ông đã đưa tên hồ Loch Ness đi khắp thế giới. Nó biến một địa danh yên tĩnh ở Scotland thành biểu tượng của những điều chưa giải đáp.

Đôi khi điều bí ẩn nhất không phải là thứ hiện ra trước mắt, mà là khoảng trống giữa những gì ta thấy và những gì ta chưa thể chứng minh. Vì vậy, khi nhớ về ngày 12 tháng 11 năm 1933, tôi không chỉ nhớ một tấm ảnh gây tranh cãi. Tôi nhớ rằng con người vẫn luôn cần những bí ẩn để tiếp tục đặt câu hỏi; và có lẽ, đâu đó trên mặt hồ lạnh giá ấy, Nessie vẫn đang sống trong trí tưởng tượng của hàng triệu người.

2. Ngày 12 tháng 11 năm 1942: Đêm biển lửa trong trận hải chiến Guadalcanal

Nếu bức ảnh Loch Ness đưa chúng ta vào thế giới của sương mù và truyền thuyết thì ngày 12 tháng 11 năm 1942 lại kéo chúng ta đến một nơi hoàn toàn khác: vùng biển quanh đảo Guadalcanal thuộc quần đảo Solomon, Thái Bình Dương. Ở đó, biển đêm không còn phản chiếu ánh trăng; nó phản chiếu lửa pháo, tín hiệu cấp cứu và ánh sáng dữ dội từ những con tàu đang bị đánh chìm.

Trận hải chiến Guadalcanal, diễn ra từ ngày 12 đến ngày 15 tháng 11 năm 1942 là một trong những cuộc đối đầu khốc liệt nhất trên biển trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Guadalcanal khi ấy là một hòn đảo có ý nghĩa chiến lược cực lớn. Ai kiểm soát được sân bay Henderson Field trên đảo sẽ có lợi thế đáng kể trong việc kiểm soát các tuyến đường biển và đường không ở khu vực Nam Thái Bình Dương. Với quân Đồng minh, giữ được Guadalcanal là chặn bước tiến của Nhật Bản; với Nhật Bản, tái chiếm sân bay là nhiệm vụ sống còn.

Đêm 12 rạng sáng 13 tháng 11, lực lượng hải quân Mỹ dưới quyền Chuẩn đô đốc Daniel Callaghan tiến vào eo biển hẹp quanh Guadalcanal để ngăn hạm đội Nhật tiến đến bắn phá sân bay Henderson. Đây không phải một trận đánh theo kiểu đội hình chỉnh tề ngoài đại dương rộng lớn. Các chiến hạm lao vào nhau trong bóng tối, khoảng cách có lúc chỉ còn vài nghìn mét; tín hiệu radar còn mới mẻ và không phải tàu nào cũng khai thác hiệu quả; mệnh lệnh bị đứt quãng giữa tiếng nổ, khói súng và sự hỗn loạn.

Trong bóng đêm ấy, những thiết giáp hạm, tuần dương hạm và khu trục hạm khổng lồ gần như đánh nhau ở cự ly rất gần. Pháo hạm rền vang; ngư lôi xé mặt nước; nhiều thủy thủ không thể biết chính xác tàu nào là đồng minh, tàu nào là đối phương. Chiến hạm Mỹ USS Atlanta bị tổn thất nặng; USS Juneau sau đó cũng bị đánh chìm, mang theo bi kịch đau đớn của năm anh em nhà Sullivan. Phía Nhật Bản cũng chịu tổn thất nặng nề, đặc biệt là thiết giáp hạm Hiei bị hư hại nghiêm trọng rồi bị đánh chìm sau đó.

Hai vị chỉ huy quan trọng của Mỹ là Daniel Callaghan và Norman Scott đều thiệt mạng trong trận chiến. Cái chết của họ cho thấy mức độ khốc liệt của cuộc đụng độ. Những người ra lệnh từ boong chỉ huy không đứng ngoài nguy hiểm; họ ở ngay giữa làn đạn. Trong lịch sử hải quân Mỹ, Callaghan được truy tặng Huân chương Danh dự vì vai trò chỉ huy đầy quả cảm trong đêm đen ấy.

Nhìn bề ngoài, trận đánh có thể khiến người ta nghĩ không bên nào giành được thắng lợi hoàn toàn. Cả hai phía đều mất tàu, mất người và phải trả giá bằng những tổn thất nặng nề. Nhưng về mặt chiến lược, lực lượng Nhật Bản đã không thể thực hiện đầy đủ kế hoạch bắn phá Henderson Field như dự định. Sân bay vẫn được bảo toàn ở mức đủ để tiếp tục hoạt động; máy bay Đồng minh sau đó có thể xuất kích tấn công các đoàn tàu vận tải và lực lượng tăng viện của Nhật Bản.

Đó chính là lý do trận Guadalcanal được xem như một bước ngoặt quan trọng. Trong chiến tranh, không phải chiến thắng nào cũng được đo bằng việc lá cờ nào cắm trên boong tàu sau cùng. Đôi khi chiến thắng là việc ngăn đối phương hoàn tất mục tiêu; là việc giữ được một sân bay thêm một đêm; là việc trì hoãn một đoàn tiếp viện để làm thay đổi cục diện của cả chiến dịch.

Tôi luôn hình dung biển Guadalcanal vào đêm 12 tháng 11 như một sân khấu nghiệt ngã, nơi con người bị cuốn vào guồng máy chiến tranh lớn hơn mọi cá nhân. Có những thủy thủ còn rất trẻ; có người lần đầu ra trận; có người không bao giờ trở về. Họ chiến đấu trong điều kiện khắc nghiệt đến mức lịch sử gọi vùng biển ấy bằng một cái tên u ám: Ironbottom Sound, tức “Eo biển Đáy Sắt”, bởi quá nhiều xác tàu nằm lại dưới đáy biển.

Ngày 12 tháng 11 năm 1942 nhắc chúng ta rằng những bước ngoặt của thế giới đôi khi được quyết định trong vài giờ hỗn loạn, giữa bóng tối, tiếng súng và lòng can đảm của những con người vô danh. Dưới làn nước Thái Bình Dương hôm nay, những con tàu đắm vẫn nằm đó như những chứng nhân câm lặng; chúng kể lại một đêm mà đại dương dường như cũng phải nhớ.

3. Ngày 12 tháng 11 năm 1969: Khi sự thật về thảm sát Mỹ Lai được công bố

Không phải mọi sự kiện lịch sử đáng nhớ đều khiến con người tự hào. Có những ngày tồn tại để nhắc chúng ta về những gì chiến tranh có thể làm với lương tri. Ngày 12 tháng 11 năm 1969 là một ngày như vậy. Vào ngày này, nhà báo điều tra Seymour Hersh công bố bài viết đầu tiên thông qua hãng Dispatch News Service, đưa thông tin về vụ thảm sát Mỹ Lai đến với công chúng rộng rãi hơn.

Vụ việc xảy ra trước đó hơn một năm, vào ngày 16 tháng 3 năm 1968, tại thôn Mỹ Lai, thuộc xã Sơn Mỹ, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi, Việt Nam. Trong chiến tranh Việt Nam, một đơn vị thuộc Lữ đoàn 11 bộ binh nhẹ của quân đội Mỹ tiến vào khu vực với nhận định rằng nơi đây có lực lượng đối phương ẩn náu. Nhưng những gì diễn ra sau đó đã trở thành một trong những chương đen tối nhất của lịch sử chiến tranh hiện đại.

Rất nhiều dân thường không vũ trang đã bị sát hại; phần lớn là phụ nữ, trẻ em và người cao tuổi. Số nạn nhân được ghi nhận trong các tài liệu khác nhau có thể có chênh lệch; phía Việt Nam thường nêu con số 504 người dân bị giết, trong khi các cuộc điều tra của Mỹ xác định ít nhất hàng trăm thường dân đã thiệt mạng. Dù nhìn vào bất kỳ con số nào, bản chất thảm kịch vẫn không thay đổi: đó là một vụ giết hại dân thường quy mô lớn là vết thương sâu trong ký ức của người dân Quảng Ngãi và trong lương tâm nhân loại.

Điều khiến câu chuyện càng đau đớn là vụ việc đã không ngay lập tức được công bố đầy đủ. Ban đầu, thông tin chính thức bị che giấu hoặc mô tả theo cách khác hẳn thực tế. Nếu không có những người dám lên tiếng, có lẽ thế giới đã không biết rõ những gì xảy ra tại Mỹ Lai. Một trong những nhân vật quan trọng là Ronald Ridenhour, cựu binh Mỹ đã thu thập lời kể từ các quân nhân và gửi thư đến nhiều quan chức, nghị sĩ, cơ quan báo chí, yêu cầu điều tra.

Seymour Hersh là người theo đuổi vụ việc bằng sự kiên trì của một nhà báo điều tra. Ông tìm gặp trung úy William Calley, sĩ quan bị cáo buộc có vai trò trực tiếp trong vụ thảm sát. Bài viết của Hersh ban đầu không xuất hiện trên nhiều tờ báo lớn vì tính chất quá nghiêm trọng và khó tin của nó. Nhưng rồi tin tức lan đi; các bài viết tiếp theo, những bức ảnh do nhiếp ảnh gia quân đội Ronald Haeberle chụp tại hiện trường và các lời chứng đã khiến công chúng Mỹ bàng hoàng.

Ngày 12 tháng 11 năm 1969 vì thế không chỉ là ngày một bài báo được phát hành. Đó là ngày bức màn bắt đầu bị kéo xuống. Nó cho thấy báo chí có thể trở thành một lực lượng đối trọng cần thiết trong xã hội; không phải để thay thế tòa án hay cơ quan điều tra, mà để đặt những câu hỏi mà quyền lực có thể muốn né tránh. Khi một sự thật quá đau đớn bị che giấu, điều đầu tiên cần thiết không phải là sự im lặng mà là lòng can đảm để gọi đúng tên nó.

Trong vụ Mỹ Lai, vẫn có những cá nhân đã hành động khác đi giữa khung cảnh hỗn loạn. Phi công trực thăng Hugh Thompson Jr., cùng các thành viên tổ bay Lawrence Colburn và Glenn Andreotta, đã cố gắng can thiệp để cứu dân thường. Thompson cho trực thăng hạ xuống, đối đầu với những người lính đang tiến gần dân làng và yêu cầu đồng đội sẵn sàng bảo vệ người dân nếu cần thiết. Hành động ấy không thể xóa đi thảm kịch; nhưng nó chứng minh rằng ngay cả trong hoàn cảnh tối tăm nhất, con người vẫn có quyền lựa chọn đứng về phía nhân tính.

Về sau, William Calley bị kết án liên quan đến cái chết của dân thường tại Mỹ Lai. Tuy nhiên, tranh cãi quanh trách nhiệm cá nhân, trách nhiệm chỉ huy và cách hệ thống quân sự vận hành đã kéo dài nhiều năm. Đây là một vấn đề phức tạp; chiến tranh không bao giờ chỉ có một người gây ra mọi bi kịch. Nhưng chính vì phức tạp, xã hội càng phải đối diện với sự thật thay vì đơn giản hóa hoặc quên lãng.

Tôi nghĩ khi tìm hiểu Ngày 12 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?, chúng ta không nên chỉ tìm những điều huy hoàng. Lịch sử cần được nhìn bằng đôi mắt đủ rộng để nhận ra cả ánh sáng lẫn vực sâu. Mỹ Lai nhắc chúng ta về giá trị không thể thay thế của luật pháp quốc tế, sự bảo vệ dân thường, trách nhiệm của người cầm súng và sự tự do của báo chí.

Sự thật đôi khi đến muộn nhưng sự im lặng sẽ nguy hiểm hơn rất nhiều nếu nó kéo dài mãi mãi. Ngày 12 tháng 11 năm 1969 là lời nhắc nghiêm khắc rằng ký ức về nạn nhân không được phép bị chôn vùi; bởi chỉ khi nhớ rõ những gì đã xảy ra, con người mới có cơ hội ngăn lịch sử lặp lại theo cách tàn khốc nhất.

4. Ngày 12 tháng 11 năm 1980: Voyager 1 lướt qua Sao Thổ và mở cánh cửa vũ trụ

Rời khỏi những cuộc chiến trên Trái Đất, tôi muốn đưa bạn đến một không gian gần như tuyệt đối im lặng. Ngày 12 tháng 11 năm 1980, tàu thăm dò Voyager 1 của NASA thực hiện cuộc tiếp cận gần Sao Thổ, hành tinh thứ sáu tính từ Mặt Trời. Từ khoảng cách hàng tỷ kilomet với Trái Đất, một cỗ máy do con người chế tạo đã gửi về những hình ảnh khiến nhân loại phải nhìn lại vị trí nhỏ bé của mình trong vũ trụ.

Voyager 1 được phóng vào năm 1977, trong một giai đoạn hiếm hoi khi vị trí các hành tinh khổng lồ tạo điều kiện thuận lợi cho hành trình thám hiểm liên hành tinh. Nhiệm vụ đầu tiên của Voyager 1 là nghiên cứu Sao Mộc và Sao Thổ. Sau khi thực hiện cuộc bay ngang Sao Mộc năm 1979, tàu tiếp tục lao vào khoảng không sâu thẳm để đến với Sao Thổ; hành tinh nổi tiếng nhất bởi hệ vành đai lộng lẫy như một chiếc vương miện bằng băng và bụi.

Đối với nhiều người trên Trái Đất, Sao Thổ trước đó chỉ là một điểm sáng vàng nhạt khi quan sát qua kính thiên văn. Nhưng Voyager 1 đã đem lại những dữ liệu và hình ảnh cận cảnh với độ chi tiết chưa từng có vào thời điểm ấy. Những dải mây trong khí quyển; cấu trúc phức tạp của vành đai; các mặt trăng nhỏ; sự biến đổi kỳ lạ trên bề mặt Titan, vệ tinh lớn nhất của Sao Thổ, tất cả đều hiện ra như một thế giới riêng biệt.

Điều đáng chú ý là đường bay của Voyager 1 được thiết kế để đi gần Titan. Đây là một quyết định có ý nghĩa lớn, bởi Titan từ lâu đã khiến các nhà khoa học tò mò. Nó là một trong số ít vệ tinh có bầu khí quyển dày đặc; khí quyển ấy giàu nitơ và chứa các hợp chất hữu cơ. Khi Voyager 1 bay qua Titan, tàu thu được các dữ liệu quý giá về lớp mù mịt bao phủ vệ tinh này. Bề mặt Titan khi ấy chưa thể nhìn thấy rõ bằng các thiết bị của Voyager vì khí quyển quá dày; nhưng những quan sát đầu tiên đã giúp đặt nền móng cho các sứ mệnh nghiên cứu sau này, trong đó có Cassini-Huygens.

Voyager 1 cũng làm các nhà khoa học kinh ngạc vì hệ vành đai Sao Thổ phức tạp hơn tưởng tượng rất nhiều. Từ Trái Đất, các vành đai trông có vẻ là những dải mỏng, đều và thanh lịch. Nhưng ở cự ly gần, chúng giống một cấu trúc động, gồm vô số hạt băng, bụi và đá nhỏ quay quanh hành tinh; có những khoảng trống, những gợn sóng, các đường mảnh và các tương tác hấp dẫn tinh vi với những mặt trăng nhỏ. Vẻ đẹp của Sao Thổ không phải vẻ đẹp tĩnh lặng như tranh vẽ; nó là vẻ đẹp của một hệ thống đang vận động không ngừng.

Tôi đặc biệt thích nghĩ về Voyager 1 như một “người kể chuyện không có giọng nói”. Nó không biết sợ; không cần ngủ; không cảm nhận được cô đơn theo cách con người cảm nhận. Nhưng chính nó đã mang đôi mắt của loài người đi qua những khoảng cách mà cơ thể chúng ta chưa thể vượt qua. Khi những tín hiệu vô tuyến từ Voyager trở về Trái Đất, chúng đã phải mất hơn một giờ mới đến nơi. Nghĩa là mọi bức ảnh, mọi phép đo đều là lời nhắn được gửi từ quá khứ gần của một vùng không gian xa xôi.

Cuộc bay qua Sao Thổ ngày 12 tháng 11 năm 1980 còn quyết định hướng đi sau này của Voyager 1. Việc ưu tiên quan sát Titan khiến tàu được đưa lên quỹ đạo lệch khỏi mặt phẳng các hành tinh; vì thế, Voyager 1 không tiếp tục bay đến Sao Thiên Vương và Sao Hải Vương như Voyager 2. Nhưng đổi lại, nó có được những dữ liệu đặc biệt về Titan và Sau Thổ, góp phần làm giàu đáng kể hiểu biết của nhân loại về hệ Mặt Trời.

Hành trình của Voyager 1 sau đó còn vượt xa mọi dự tính ban đầu. Tàu tiếp tục bay ra vùng không gian liên sao và trở thành một trong những vật thể do con người chế tạo đi xa nhất khỏi Trái Đất. Trên tàu có Đĩa Vàng Voyager, chứa âm thanh, hình ảnh và lời chào từ hành tinh chúng ta. Có tiếng sóng biển, tiếng cười, âm nhạc và lời chào bằng nhiều ngôn ngữ; một “chai thư” dành cho bất kỳ trí tuệ nào có thể bắt gặp nó trong tương lai xa xăm.

Ngày 12 tháng 11 năm 1980 là ngày con người không chỉ nhìn Sao Thổ; chúng ta như chạm được vào nó bằng trí tuệ, bằng sự kiên nhẫn và bằng khát vọng vượt qua giới hạn. Mỗi khi nhìn bầu trời đêm, tôi vẫn thấy kỳ lạ rằng một cỗ máy bé nhỏ từ Trái Đất đã từng bay ngang hành tinh có vành đai, rồi tiếp tục đi mãi vào bóng tối giữa các vì sao.

5. Ngày 12 tháng 11 năm 1990: Bản đề xuất giúp World Wide Web thành hình

Trong lịch sử hiện đại, có những cuộc cách mạng không bắt đầu bằng tiếng súng, không có đám đông trên quảng trường, cũng không cần một tòa nhà sụp đổ. Nó có thể bắt đầu từ một văn bản kỹ thuật, được viết trong môi trường nghiên cứu, dành cho những người đang đau đầu vì dữ liệu nằm rải rác khắp nơi. Ngày 12 tháng 11 năm 1990, Tim Berners-Lee và Robert Cailliau trình bày tại CERN một bản đề xuất quan trọng mang tên “WorldWideWeb: Proposal for a HyperText Project”.

Để hiểu vì sao tài liệu ấy đặc biệt, chúng ta cần quay lại bối cảnh đầu thập niên 1990. CERN, Tổ chức Nghiên cứu Hạt nhân châu Âu là nơi tập hợp các nhà khoa học đến từ nhiều quốc gia. Họ cùng làm việc trong các dự án phức tạp, liên tục tạo ra tài liệu, báo cáo, dữ liệu thí nghiệm và thông tin kỹ thuật. Vấn đề là mọi thứ không nằm gọn trong một thư mục chung dễ tra cứu. Thông tin bị phân tán trên nhiều loại máy tính, nhiều hệ thống khác nhau và đôi khi phụ thuộc vào việc bạn có biết đúng người để hỏi hay không.

Tim Berners-Lee đã nhìn thấy nhu cầu về một hệ thống có thể liên kết thông tin với nhau. Năm 1989, ông từng viết một đề xuất có tên “Information Management: A Proposal”. Đến ngày 12 tháng 11 năm 1990, cùng với Robert Cailliau, ông phát triển ý tưởng đó thành một bản đề xuất cụ thể hơn cho World Wide Web. Mục tiêu không chỉ là lưu trữ thông tin; mục tiêu là tạo ra một mạng lưới nơi người dùng có thể đi từ tài liệu này sang tài liệu khác bằng các liên kết siêu văn bản.

Nghe có vẻ bình thường với chúng ta hôm nay nhưng vào thời điểm đó, đây là một ý tưởng có sức biến đổi lớn. Hãy thử tưởng tượng bạn đọc một bài viết trên máy tính; trong bài có một từ hoặc một cụm từ; bạn nhấp vào đó và lập tức được đưa đến tài liệu liên quan ở một máy chủ khác. Không cần tìm thủ công từng tệp; không cần biết chính xác tài liệu được đặt ở đâu; không cần phụ thuộc vào một hệ thống đóng. Cách tiếp cận này khiến tri thức có thể liên kết theo mạng lưới thay vì bị nhốt trong các ngăn kéo riêng biệt.

Bản đề xuất WorldWideWeb đặt nền tảng cho những thành phần mà ngày nay chúng ta xem là quen thuộc: ngôn ngữ đánh dấu để tạo trang; giao thức để truyền tải thông tin; địa chỉ để xác định tài nguyên; phần mềm máy chủ để cung cấp nội dung; và trình duyệt để người dùng tiếp cận nội dung. Sau đó, Tim Berners-Lee xây dựng máy chủ web đầu tiên và trình duyệt đầu tiên trên chiếc máy tính NeXT tại CERN. Tấm nhãn gắn trên chiếc máy nổi tiếng ấy từng cảnh báo: “This machine is a server. Do not power it down!”; bởi nếu tắt nó đi, một phần rất sớm của Web sẽ ngừng hoạt động.

Cần phân biệt rõ World Wide Web với Internet. Internet là mạng lưới hạ tầng kết nối các mạng máy tính; nó đã tồn tại trước Web. Còn World Wide Web là hệ thống thông tin hoạt động trên nền Internet, cho phép các trang và tài nguyên được liên kết, truy cập thông qua trình duyệt. Nói một cách dễ hình dung, nếu Internet là mạng lưới đường sá toàn cầu thì Web là một hệ thống thư viện, cửa hàng, diễn đàn, tòa soạn, lớp học và quảng trường được xây dựng trên những con đường ấy.

Sự ra đời của Web đã thay đổi cách con người học tập, làm việc, mua sắm, giải trí và giao tiếp. Bạn có thể tìm tài liệu chỉ trong vài giây; trò chuyện với người ở nửa kia địa cầu; đọc một tờ báo nước ngoài; tham gia khóa học; lưu giữ ảnh gia đình; bán sản phẩm; điều hành doanh nghiệp; hoặc kể câu chuyện của chính mình cho thế giới. Nhưng Web cũng tạo ra những thách thức rất lớn: tin giả, sự lệ thuộc vào màn hình, mất quyền riêng tư, lừa đảo trực tuyến và khoảng cách số giữa những người có điều kiện tiếp cận công nghệ với những người không có.

Chính vì vậy, ngày 12 tháng 11 năm 1990 không nên được nhìn chỉ như ngày sinh của một công cụ. Nó là ngày khai sinh một môi trường xã hội mới. World Wide Web đã đưa tri thức đến gần hơn với hàng tỷ người; đồng thời buộc nhân loại học cách chịu trách nhiệm hơn với lời nói, dữ liệu và hành vi của mình trong không gian số.

Tôi thấy điều kỳ diệu nhất nằm ở sự giản dị của ý tưởng ban đầu. Một nhà khoa học muốn giúp đồng nghiệp tìm và kết nối thông tin hiệu quả hơn; từ nhu cầu đó, một hạ tầng văn minh mới xuất hiện. Những thay đổi lớn nhất đôi khi bắt đầu không phải từ tham vọng thống trị thế giới, mà từ mong muốn giải quyết một vấn đề rất cụ thể cho con người.

Vì thế, nếu hôm nay bạn đang đọc bài viết này trên điện thoại, máy tính bảng hay laptop, hãy nhớ rằng trải nghiệm tưởng như tự nhiên ấy có một cột mốc đáng nhớ vào ngày 12 tháng 11 năm 1990. Cú nhấp chuột đưa bạn từ trang này sang trang khác chính là tiếng vọng xa xôi của bản đề xuất WorldWideWeb năm nào.

6. Ngày 12 tháng 11 năm 2014: Philae chạm xuống sao chổi 67P

Trong danh sách những đáp án ấn tượng nhất cho câu hỏi Ngày 12 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?, tôi không thể bỏ qua khoảnh khắc một robot nhỏ mang tên Philae đáp xuống sao chổi 67P/Churyumov-Gerasimenko. Đó là ngày con người lần đầu tiên thực hiện thành công việc đưa một thiết bị hạ cánh xuống bề mặt một sao chổi; một thiên thể cổ xưa, lạnh lẽo và đang bay với tốc độ rất lớn trong không gian.

Philae là tàu đổ bộ thuộc sứ mệnh Rosetta của Cơ quan Vũ trụ châu Âu, ESA. Rosetta được phóng từ Trái Đất năm 2004; sau hành trình kéo dài hơn mười năm, tàu vũ trụ này cuối cùng đã gặp sao chổi 67P vào năm 2014. Chỉ riêng việc bám theo và bay song hành với một sao chổi đã là thành tựu kỹ thuật phi thường. Sao chổi không phải một hành tinh có quỹ đạo ổn định, bề mặt bằng phẳng và lực hấp dẫn đủ mạnh; nó là một khối vật chất nhỏ, hình dạng bất quy tắc, quay trong không gian và giải phóng khí bụi khi tiến gần Mặt Trời.

Ngày 12 tháng 11 năm 2014, Philae tách khỏi tàu mẹ Rosetta và bắt đầu hành trình hạ xuống bề mặt sao chổi. Trên Trái Đất, các nhà khoa học theo dõi từng tín hiệu với sự hồi hộp khó diễn tả. Khoảng cách giữa Trái Đất và sao chổi lúc đó khiến tín hiệu mất gần nửa giờ để truyền một chiều. Điều này có nghĩa là không ai có thể điều khiển Philae theo kiểu thời gian thực; mọi lệnh phải được chuẩn bị từ trước, còn số phận của robot phụ thuộc vào hệ thống tự động và hàng loạt phép tính cực kỳ chính xác.

Philae đã chạm được xuống sao chổi nhưng cuộc hạ cánh không hoàn toàn diễn ra như kế hoạch. Các móc neo và lao móc vốn được thiết kế để giữ tàu bám vào bề mặt không hoạt động đúng như mong đợi. Trong lực hấp dẫn cực yếu của sao chổi, Philae bật lên sau lần chạm đầu tiên; nó tiếp tục trôi, xoay và chạm xuống thêm các lần nữa trước khi dừng lại ở một vị trí khuất, nhận được ít ánh sáng Mặt Trời hơn dự kiến.

Nghe như một tai nạn nhưng chính điều đó lại làm câu chuyện trở nên gần gũi và ly kỳ. Trong các bộ phim khoa học viễn tưởng, thiết bị thường đáp xuống chính xác, đèn bật sáng và mọi thứ vận hành trơn tru. Còn trong thực tế, khám phá không gian là cuộc đối thoại với sự bất định. Một chi tiết nhỏ trục trặc có thể thay đổi toàn bộ nhiệm vụ. Philae không nằm ở nơi lý tưởng; tấm pin Mặt Trời không nhận đủ năng lượng; thời gian hoạt động bị rút ngắn. Thế nhưng trong khoảng thời gian quý giá trước khi pin cạn, nó vẫn truyền về các dữ liệu khoa học quan trọng.

Philae đã nghiên cứu thành phần bề mặt, cấu trúc vật chất và môi trường xung quanh sao chổi. Những phép đo của nó góp phần giúp các nhà khoa học hiểu thêm về các hợp chất hữu cơ, về nước, bụi và những vật liệu cổ xưa trong hệ Mặt Trời. Sao chổi thường được xem như các “viên nang thời gian” vì chúng lưu giữ vật chất từ giai đoạn rất sớm của hệ Mặt Trời, cách đây khoảng 4,6 tỷ năm. Nghiên cứu chúng cũng là cách con người truy tìm những câu hỏi lớn: Nước trên Trái Đất đến từ đâu? Các hợp chất cần thiết cho sự sống có thể đã được mang đến hành tinh non trẻ của chúng ta như thế nào?

Philae hoạt động bằng pin chính trong khoảng hơn hai ngày rưỡi trước khi rơi vào trạng thái ngủ đông vào ngày 15 tháng 11 năm 2014. Sau đó, khi sao chổi tiến gần Mặt Trời và điều kiện ánh sáng thay đổi, Philae từng liên lạc lại ngắn ngủi với Rosetta vào năm 2015. Đến năm 2016, vị trí cuối cùng của Philae trên sao chổi được xác định từ ảnh chụp của Rosetta. Robot nhỏ nằm nghiêng trong một khe đá, giống như một nhà thám hiểm mệt mỏi đang nghỉ lại trên một thế giới xa lạ.

Điều khiến tôi xúc động là Philae không phải biểu tượng của sự hoàn hảo; nó là biểu tượng của tinh thần không đầu hàng trước giới hạn. Con người đã gửi một cỗ máy đi hơn mười năm, vượt qua hàng trăm triệu kilomet, rồi thả nó xuống một mục tiêu nhỏ bé đang lao trong không gian. Dù cú đáp có những trục trặc, nhiệm vụ vẫn ghi tên mình vào lịch sử khoa học.

Ngày 12 tháng 11 năm 2014 cho thấy trí tò mò của con người có thể đi xa hơn cả những chân trời mà mắt thường không bao giờ nhìn thấy. Từ mặt đất xanh quen thuộc, chúng ta đã đưa một robot chạm vào sao chổi; và trong cái chạm rất nhẹ ấy, có cả giấc mơ cổ xưa của nhân loại về việc biết mình đến từ đâu trong vũ trụ mênh mông.

Kết luận

Vậy Ngày 12 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt? Câu trả lời là: rất nhiều điều, từ bóng dáng chưa rõ thực hư trên hồ Loch Ness; trận chiến dữ dội ở Guadalcanal; tiếng nói đòi công lý sau thảm sát Mỹ Lai; cuộc gặp gỡ giữa Voyager 1 và Sao Thổ; bản đề xuất đặt nền móng cho World Wide Web; đến cú chạm lịch sử của Philae trên sao chổi 67P. Mỗi sự kiện là một lát cắt khác nhau của nhân loại: có trí tưởng tượng, có đau thương, có sai lầm, có lòng dũng cảm và có khát vọng chạm tới những điều tưởng chừng không thể. Khi nhìn lại ngày 12 tháng 11, tôi nhận ra lịch sử không nằm yên trong sách vở; nó vẫn đang thì thầm với chúng ta rằng mọi ngày bình thường đều có thể trở thành một dấu mốc, nếu con người dám quan sát, dám đặt câu hỏi và dám bước tiếp vào vùng chưa biết.

Nội dung liên quan

Ngày 11 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?

Ngày 10 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?

Ngày 9 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?

Ngày 8 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?

Ngày 7 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?

Ngày 6 tháng 11 năm xưa có sự kiện gì đặc biệt?