Công chứng di chúc khi người lập không thể ký hoặc điểm chỉ

Công chứng di chúc khi người lập không thể ký hoặc điểm chỉ

Công chứng di chúc khi người lập không thể ký hoặc điểm chỉ vẫn có thể thực hiện khi người đó tự mình thể hiện được ý chí và thủ tục có người làm chứng phù hợp. Cách làm phụ thuộc vào việc người lập chỉ gặp trở ngại về vận động hay còn khó đọc, nghe hoặc giao tiếp. Nếu cần hướng dẫn chuẩn bị người làm chứng và giấy tờ, hãy liên hệ hotline 1900.0164.

1. Phân biệt trở ngại khi ký với khả năng quyết định việc lập di chúc

Khoản 1 Điều 58 Luật Công chứng số 46/2024/QH15 quy định người lập di chúc tự mình thực hiện và không được ủy quyền cho người khác. Điều 630 Bộ luật Dân sự năm 2015 yêu cầu người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt trong khi lập và không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép. Một người bị liệt tay có thể nói rõ muốn để lại phần tài sản nào cho ai. Một người vẫn cầm bút được có thể không hiểu nội dung trong lúc ký. Hai tình huống đòi hỏi cách đánh giá khác nhau. Công chứng viên cần tiếp xúc với người lập để kiểm tra khả năng hiểu, lựa chọn và xác nhận nội dung.

Nếu người lập gặp khó khăn giao tiếp, hãy mô tả cụ thể họ có thể nghe, đọc, trả lời hoặc sử dụng phương tiện hỗ trợ nào. Ví dụ người cao tuổi có thể nghe tốt bằng thiết bị trợ thính và đọc được bản in chữ lớn. Việc bố trí theo khả năng thực tế giúp công chứng viên trao đổi rõ ràng. Khoản 2 Điều 58 quy định, khi nhận thấy dấu hiệu về năng lực, khó khăn trong nhận thức hoặc có căn cứ cho rằng người lập bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép, công chứng viên phải đề nghị làm rõ. Công chứng viên từ chối công chứng nếu vẫn chưa làm rõ được. Người làm chứng có chức năng xác nhận việc họ trực tiếp chứng kiến và không thể cung cấp ý chí thay cho người lập.

Gia đình có thể giúp tập hợp giấy tờ, đặt lịch hoặc bố trí chỗ ngồi. Khi trao đổi nội dung, cần để người lập tự nói về tài sản và người họ muốn chỉ định. Công chứng viên có thể hỏi người lập hiểu phần nào của căn nhà là của mình, muốn để lại theo tỷ lệ ra sao hoặc có muốn dành phần nào cho mục đích cụ thể. Nếu người thân có ý kiến khác nhau, tách phần hỗ trợ hồ sơ khỏi phần trao đổi về nội dung. Điều này giúp công chứng viên đánh giá được ý chí của người lập trong buổi gặp và giảm nguy cơ hiểu nhầm về vai trò của những người có mặt.

2. Không ký được thì điểm chỉ hay cần người làm chứng?

Khoản 3 Điều 50 Luật Công chứng cho phép điểm chỉ thay việc ký khi người yêu cầu không ký được. Điều 636 Bộ luật Dân sự cũng quy định người lập xác nhận dự thảo rồi ký hoặc điểm chỉ theo thủ tục lập di chúc tại tổ chức hành nghề công chứng. Công chứng viên kiểm tra ngón tay có thể dùng theo thứ tự pháp luật quy định. Nếu ngón trỏ phải không sử dụng được thì xem xét ngón trỏ trái. Nếu cả hai đều không sử dụng được thì có thể sử dụng vân tay của ngón khác và công chứng viên ghi rõ trong lời chứng. Người lập có thể cần người làm chứng vì lý do khác, chẳng hạn không thể đọc hoặc nghe dự thảo theo quy định của luật.

Trường hợp đồng thời không ký được và không điểm chỉ được, khoản 1 Điều 58 dẫn chiếu khoản 2 Điều 49 về người làm chứng. Khoản 2 Điều 636 Bộ luật Dân sự quy định người làm chứng ký xác nhận trước mặt công chứng viên hoặc người có thẩm quyền chứng thực trong trường hợp luật định. Với di chúc được công chứng, công chứng viên chứng nhận trước mặt người lập và người làm chứng. Chữ ký của người làm chứng có mục đích xác nhận việc đã chứng kiến. Trước khi ký, người làm chứng cần có mặt đủ để biết người lập đã bày tỏ và xác nhận nội dung ra sao. Ký xác nhận sau khi chỉ nghe gia đình thuật lại sẽ không đáp ứng vai trò này.

Trường hợp người lập bị hạn chế về thể chất hoặc không biết chữ, khoản 3 Điều 630 Bộ luật Dân sự còn quy định di chúc phải được người làm chứng lập thành văn bản và có công chứng hoặc chứng thực. Hãy nêu đầy đủ tình trạng thực tế để công chứng viên xác định cách lập, cách xác nhận và người tham gia phù hợp. Hình thức di chúc bằng văn bản có người làm chứng theo Điều 634 có yêu cầu riêng về ít nhất hai người làm chứng. Khi đã chọn quy trình công chứng, cần đọc đồng thời các quy định chuyên về thủ tục công chứng di chúc và Bộ luật Dân sự để bố trí đúng.

3. Chọn người làm chứng và tài liệu để mô tả tài sản

Điều 632 Bộ luật Dân sự loại trừ người thừa kế theo di chúc, người thừa kế theo pháp luật và người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan đến nội dung di chúc. Điều luật cũng loại trừ người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự và người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi. Khoản 2 Điều 49 Luật Công chứng yêu cầu người làm chứng có năng lực hành vi dân sự đầy đủ và độc lập với quyền, lợi ích, nghĩa vụ liên quan. Người lập có thể mời người làm chứng phù hợp. Công chứng viên có thể chỉ định nếu người yêu cầu không mời được và sẽ từ chối nếu không chỉ định được trong trường hợp cần có người làm chứng.

Ví dụ bà Mai muốn để lại phần quyền của mình trong căn nhà cho cháu. Con gái bà đưa bà đến buổi hẹn và hiểu rõ hoàn cảnh gia đình. Nếu người con thuộc diện thừa kế theo pháp luật của bà thì không đủ điều kiện làm chứng dù di chúc dự định chỉ ghi tên người cháu. Một người láng giềng trưởng thành, có năng lực đầy đủ và không có quyền lợi liên quan có thể được xem xét. Trước buổi làm việc, hãy báo công chứng viên về quan hệ giữa người được mời với người lập và với tài sản. Nếu đồng thời cần phiên dịch theo khoản 3 Điều 49, cần làm rõ điều kiện và vai trò của người phiên dịch.

Về giấy tờ, ngoài tài liệu nhận diện người lập và người làm chứng, chuẩn bị căn cứ mô tả tài sản và phần quyền của người lập. Nếu nhà đất thuộc tài sản chung, cần biết căn cứ xác định phần quyền có thể định đoạt. Chẳng hạn giấy chứng nhận ghi một người đứng tên nhưng nguồn gốc tài sản có liên quan đến vợ hoặc chồng. Công chứng viên cần thông tin về thời điểm hình thành tài sản và tình trạng sở hữu, sử dụng. Điều 631 Bộ luật Dân sự quy định các nội dung chủ yếu của di chúc, trong đó có thông tin về di sản và nơi có di sản. Mô tả chính xác giúp người thi hành di chúc nhận diện tài sản khi mở thừa kế.

4. Lập tại chỗ ở và trường hợp tính mạng bị đe dọa

Điều 639 Bộ luật Dân sự và điểm a khoản 2 Điều 46 Luật Công chứng cho phép người lập yêu cầu công chứng viên đến chỗ ở để lập di chúc. Điều 46 cũng quy định trường hợp không đi lại được vì sức khỏe hoặc điều trị nội trú. Khi hẹn ngoài trụ sở nên nói rõ địa chỉ, thời gian phù hợp và khả năng đọc, nghe, ký hoặc điểm chỉ để công chứng viên chuẩn bị. Ví dụ một người bệnh còn tỉnh táo nhưng hai tay đều phải băng kín có thể cần người đủ điều kiện làm chứng tại buổi gặp. Nếu chỗ ở là nơi nhiều thành viên cùng sinh hoạt nên thu xếp khoảng thời gian cho công chứng viên trực tiếp nghe người lập trình bày.

Khoản 3 Điều 58 có quy tắc riêng khi tính mạng người lập bị cái chết đe dọa. Người lập có thể chưa xuất trình đủ giấy tờ theo khoản 1 Điều 42 và tình trạng này phải được ghi rõ trong văn bản công chứng. Sau ba tháng kể từ thời điểm lập, nếu người lập không còn trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng thì phải nộp đủ giấy tờ theo quy định. Nếu không nộp đủ, văn bản công chứng di chúc không có hiệu lực. Cơ chế này liên quan đến yêu cầu xuất trình giấy tờ. Điều kiện về ý chí và việc công chứng viên trực tiếp xác định khả năng lập di chúc vẫn cần được đáp ứng.

Sau khi nhận văn bản, người lập có thể kiểm tra lại số trang, thông tin tài sản và người được chỉ định. Nếu muốn thay đổi, khoản 4 Điều 58 cho phép yêu cầu công chứng việc sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ tại bất kỳ tổ chức hành nghề công chứng nào. Khi bản trước đang được một tổ chức nhận lưu giữ, người lập phải thông báo cho nơi đang lưu theo quy định. Gia đình nên giữ thông tin về nơi đã công chứng hoặc nơi người lập chọn gửi giữ để thuận tiện tìm văn bản đúng khi cần.

Kết luận

Người không ký được có thể điểm chỉ khi đáp ứng điều kiện. Trường hợp không thể cả ký lẫn điểm chỉ cần làm đúng thủ tục có người làm chứng và bảo đảm người lập trực tiếp thể hiện ý chí. Việc chuẩn bị tài liệu tài sản và lựa chọn người làm chứng độc lập giúp buổi làm việc diễn ra thuận lợi. Nếu cần tư vấn trước buổi công chứng, hãy gọi hotline 1900.0164.

Bạn cảm thấy nội dung này thế nào?
★ ★ ★ ★ ★

Đã có 1440 lượt đánh giá với điểm trung bình là 5/5.

Để lại một phản hồi

Lưu ý: Trường hợp khẩn cấp, Quý khách vui lòng liên hệ hotline 1900.0164 để được hỗ trợ kịp thời