Gia đình là một cộng đồng người đặc biệt theo C. Mác và Ph. Ăngghen bởi gia đình không chỉ là nơi con người sinh ra, lớn lên và gắn bó bằng tình cảm, mà còn là một quan hệ xã hội cơ bản, xuất hiện rất sớm trong lịch sử nhân loại. Trong quan niệm của C. Mác và Ph. Ăngghen, gia đình vừa mang tính tự nhiên, vừa mang tính xã hội; vừa gắn với nhu cầu sinh con đẻ cái, duy trì nòi giống, vừa gắn với lao động, sở hữu, giáo dục, đạo đức và sự phát triển của toàn bộ xã hội. Chính vì vậy, gia đình không phải là một nhóm người bình thường, mà là một cộng đồng đặc biệt, nơi sự sống được tái tạo, nhân cách được hình thành và xã hội được tiếp nối qua từng thế hệ.
- 1. Gia đình là cộng đồng đặc biệt vì xuất hiện ngay từ buổi đầu lịch sử xã hội
- 2. Gia đình đặc biệt vì vừa là quan hệ tự nhiên, vừa là quan hệ xã hội
- 3. Gia đình đặc biệt vì gắn với sản xuất và tái sản xuất đời sống con người
- 4. Gia đình đặc biệt vì phản ánh sự biến đổi của lịch sử và quan hệ xã hội
- Kết luận
1. Gia đình là cộng đồng đặc biệt vì xuất hiện ngay từ buổi đầu lịch sử xã hội
Theo C. Mác và Ph. Ăngghen, khi con người bắt đầu bước vào lịch sử, họ không tồn tại như những cá nhân cô lập. Con người phải ăn, mặc, ở, lao động để tồn tại; đồng thời phải sinh con, nuôi con và duy trì nòi giống để xã hội tiếp tục phát triển. Chính trong quá trình ấy, gia đình xuất hiện như một quan hệ xã hội đầu tiên và căn bản nhất.
Điểm đặc sắc trong quan niệm của C. Mác và Ph. Ăngghen là hai ông không xem gia đình chỉ như một quan hệ tình cảm riêng tư. Gia đình được đặt trong dòng vận động của lịch sử. Đó là nơi diễn ra quan hệ giữa chồng và vợ, cha mẹ và con cái; là nơi con người tạo ra thế hệ mới; là quan hệ góp phần duy trì sự tồn tại liên tục của xã hội loài người.
Vì vậy, gia đình đặc biệt trước hết vì nó gắn với chính sự ra đời và tồn tại của con người. Không có gia đình, con người không chỉ thiếu nơi nương tựa về tình cảm, mà còn thiếu môi trường đầu tiên để sinh thành, nuôi dưỡng, giáo dục và truyền lại kinh nghiệm sống. Xã hội có thể có nhiều cộng đồng khác như làng xóm, bộ lạc, giai cấp, dân tộc, nhà trường, tổ chức nghề nghiệp; nhưng gia đình là cộng đồng gần gũi nhất, đầu tiên nhất và bền bỉ nhất trong đời sống mỗi người.
Theo cách nhìn đó, gia đình là một “xã hội thu nhỏ”. Trong gia đình có tình yêu thương, trách nhiệm, phân công lao động, giáo dục, quyền uy, sự phụ thuộc, sự chăm sóc và cả những mâu thuẫn. Những quan hệ tưởng như rất nhỏ trong gia đình lại phản ánh những vấn đề lớn của xã hội: quan hệ nam nữ, quan hệ thế hệ, quan hệ sở hữu, quan hệ giáo dục, quan hệ đạo đức và quan hệ quyền lực.
Chính vì vậy, nói gia đình là cộng đồng đặc biệt theo C. Mác và Ph. Ăngghen là nói đến vai trò nền tảng của gia đình trong lịch sử xã hội. Gia đình không đứng bên lề xã hội, mà nằm ngay trong lòng xã hội là nơi con người bắt đầu trở thành con người xã hội.
2. Gia đình đặc biệt vì vừa là quan hệ tự nhiên, vừa là quan hệ xã hội
Một trong những điểm sâu sắc trong quan niệm của C. Mác và Ph. Ăngghen là gia đình không thể chỉ được giải thích bằng bản năng sinh học. Đúng là gia đình gắn với sinh sản, huyết thống, quan hệ giới tính và nhu cầu duy trì nòi giống. Nhưng nếu chỉ nhìn gia đình như một hiện tượng tự nhiên thì chưa đủ. Con vật cũng sinh sản, cũng chăm sóc con non theo bản năng nhưng gia đình của con người khác ở chỗ nó được tổ chức bằng ý thức, lao động, tập quán, đạo đức và quan hệ xã hội.
Trong gia đình, con người không chỉ sinh con, mà còn nuôi dạy con; không chỉ sống cùng nhau, mà còn tạo ra quy tắc sống chung; không chỉ gắn bó bằng huyết thống, mà còn bằng trách nhiệm, nghĩa vụ, tình yêu thương và sự thừa nhận của xã hội. Đó là lý do gia đình vừa mang yếu tố tự nhiên, vừa mang bản chất xã hội.
Tính tự nhiên của gia đình thể hiện ở quan hệ nam nữ, quan hệ sinh thành, huyết thống và nhu cầu chăm sóc thế hệ sau. Nhưng tính xã hội của gia đình thể hiện ở chỗ mỗi thời đại lại có một kiểu gia đình khác nhau, một cách tổ chức hôn nhân khác nhau, một vị trí nam nữ khác nhau và một quan niệm khác nhau về quyền, nghĩa vụ giữa các thành viên.
Trong xã hội nguyên thủy, gia đình từng gắn với quần hôn, huyết tộc, mẫu hệ. Khi sở hữu tư nhân xuất hiện, gia đình biến đổi theo hướng phụ hệ, thừa kế tài sản và hôn nhân cá thể. Trong xã hội hiện đại, gia đình tiếp tục thay đổi theo hướng đề cao tình yêu, tự nguyện, bình đẳng, quyền trẻ em và nhân phẩm của các thành viên. Điều đó cho thấy gia đình không bất biến, mà luôn vận động theo điều kiện kinh tế – xã hội.
Chính sự kết hợp giữa tự nhiên và xã hội làm cho gia đình trở thành cộng đồng đặc biệt. Gia đình không chỉ là nơi sinh ra con người về mặt sinh học, mà còn là nơi làm cho con người trở thành một chủ thể xã hội, biết yêu thương, biết lao động, biết ứng xử và biết sống trong quan hệ với người khác.
3. Gia đình đặc biệt vì gắn với sản xuất và tái sản xuất đời sống con người
Trong quan niệm của Ph. Ăngghen, lịch sử xã hội xét đến cùng gắn với hai quá trình cơ bản: sản xuất ra tư liệu sinh hoạt và sản xuất ra bản thân con người. Nói một cách dễ hiểu, xã hội muốn tồn tại thì con người phải làm ra lương thực, quần áo, nhà ở, công cụ lao động; đồng thời phải sinh con, nuôi dưỡng thế hệ mới và truyền lại kinh nghiệm sống. Gia đình chính là nơi trực tiếp gắn với quá trình thứ hai: tái sản xuất con người.
Điểm đặc biệt của gia đình nằm ở chỗ nó không chỉ “có con”, mà còn bảo đảm cho thế hệ mới được chăm sóc, giáo dục và từng bước tham gia vào đời sống xã hội. Một đứa trẻ sinh ra chưa thể tự sống, chưa thể tự lao động, chưa thể tự hiểu đạo đức, luật lệ, văn hóa và trách nhiệm. Gia đình là môi trường đầu tiên giúp đứa trẻ học ngôn ngữ, tình cảm, thói quen, nếp sống và những chuẩn mực căn bản.
Vì vậy, gia đình là mắt xích nối giữa sự sống sinh học và đời sống xã hội. Từ một đứa trẻ tự nhiên, gia đình góp phần hình thành một con người xã hội. Từ những cá nhân riêng lẻ, gia đình tạo ra quan hệ, trách nhiệm, tình thân và ý thức cộng đồng. Từ từng thế hệ nối tiếp nhau, gia đình duy trì sự liên tục của xã hội.
Nhìn theo C. Mác và Ph. Ăngghen, gia đình không thể tách rời nền sản xuất của xã hội. Khi phương thức sản xuất thay đổi, gia đình cũng thay đổi. Khi của cải còn thuộc về cộng đồng, gia đình mang tính cộng đồng. Khi sở hữu tư nhân phát triển, gia đình gắn với tài sản, thừa kế, quyền lực của người cha. Khi xã hội tiến tới bình đẳng và giải phóng con người, gia đình cũng phải được xây dựng trên cơ sở tình yêu, tự nguyện và sự tôn trọng giữa các thành viên.
Như vậy, gia đình đặc biệt vì nó nằm ở giao điểm của hai dòng chảy lớn: dòng chảy vật chất của đời sống xã hội và dòng chảy sinh thành của con người. Gia đình vừa chịu tác động của kinh tế – xã hội, vừa tác động ngược trở lại xã hội thông qua việc tạo ra, nuôi dưỡng và giáo dục con người.
4. Gia đình đặc biệt vì phản ánh sự biến đổi của lịch sử và quan hệ xã hội
C. Mác và Ph. Ăngghen không xem gia đình là một mô hình cố định tồn tại giống nhau ở mọi thời đại. Ngược lại, gia đình là một hiện tượng lịch sử. Nó có nguồn gốc, có quá trình phát triển, có những hình thức khác nhau và luôn biến đổi cùng xã hội.
Ph. Ăngghen khi nghiên cứu lịch sử gia đình đã chỉ ra nhiều hình thức phát triển như gia đình huyết tộc, gia đình Punaluan, gia đình đối ngẫu và gia đình một vợ một chồng. Mỗi hình thức gia đình không phải ngẫu nhiên xuất hiện, mà gắn với một trình độ phát triển nhất định của lao động, sở hữu, phân công xã hội và quan hệ nam nữ.
Điều này cho thấy gia đình là tấm gương phản chiếu lịch sử. Nhìn vào gia đình, ta có thể thấy xã hội đang ở trình độ nào; quan hệ nam nữ bình đẳng hay bất bình đẳng; tài sản thuộc về cộng đồng hay tư nhân; trẻ em được bảo vệ hay bị xem nhẹ; phụ nữ được giải phóng hay bị lệ thuộc; hôn nhân dựa trên tình yêu hay bị chi phối bởi tài sản, địa vị, quyền lực.
Gia đình đặc biệt vì những biến đổi lớn của xã hội thường để lại dấu ấn sâu đậm trong gia đình. Khi kinh tế thay đổi, cách tổ chức đời sống gia đình thay đổi. Khi phụ nữ tham gia lao động xã hội nhiều hơn, quan hệ vợ chồng thay đổi. Khi pháp luật bảo vệ trẻ em tốt hơn, cách cha mẹ giáo dục con cũng phải thay đổi. Khi xã hội đề cao quyền con người, gia đình không thể tiếp tục duy trì bạo lực, áp đặt và bất bình đẳng.
Theo tinh thần của C. Mác và Ph. Ăngghen, muốn hiểu gia đình thì không thể chỉ nói những lời chung chung về tình thân. Cần đặt gia đình trong mối quan hệ với điều kiện kinh tế, phương thức sản xuất, sở hữu, phân công lao động và toàn bộ đời sống xã hội. Gia đình vừa là nơi riêng tư nhất, vừa là nơi xã hội hiện diện một cách cụ thể nhất.
Kết luận
Tóm lại, gia đình là một cộng đồng người đặc biệt theo C. Mác và Ph. Ăngghen vì gia đình xuất hiện ngay từ buổi đầu lịch sử xã hội; vừa là quan hệ tự nhiên, vừa là quan hệ xã hội; gắn với việc tái sản xuất đời sống con người; đồng thời phản ánh sâu sắc sự biến đổi của lao động, sở hữu, hôn nhân, giới tính và các quan hệ xã hội. Gia đình không chỉ là nơi con người sinh ra, mà còn là nơi con người được nuôi dưỡng, giáo dục, xã hội hóa và chuẩn bị bước vào đời sống cộng đồng rộng lớn hơn. Chính vì vậy, nghiên cứu gia đình theo C. Mác và Ph. Ăngghen giúp ta hiểu rằng xây dựng gia đình tiến bộ, bình đẳng, yêu thương và có trách nhiệm không chỉ là việc riêng của mỗi nhà, mà còn là nền tảng để xây dựng một xã hội nhân văn, ổn định và phát triển.
Để lại một phản hồi